Een rituaal is een boek met daarin de voorschriften hoe bepaalde rituelen moeten worden uitgevoerd.
Het Nederlandse woord ‘rituaal’ komt uit het Latijn: het onzijdig zelfstandig naamwoord rituale (meervoud: ritualia), ontleend aan het bijvoeglijk naamwoord ritualis, dat hoort bij het zelfstandig naamwoord ritus (‘gewoonte’, ‘gebruik’, ‘ceremoniële procedure’, ‘rite’).
Een rituaal is de descriptieve en prescriptieve weergave van een ritueel.
In het jargon van de Rooms-Katholieke Kerk betekent ‘rituaal’ of ‘rituale’ een officieel geschrift, uitgegeven op gezag van de kerkelijke autoriteiten, waarin de wijze staat beschreven waarop godsdienstige rituelen moeten worden uitgevoerd. In dit geschrift staan ook de teksten (lezingen, formules en gebeden) die moeten worden uitgesproken alsook aanbevelingen van te gebruiken teksten.
Hoewel het Romeins Missaal een rituaal is, omdat daarin de voorgeschreven ritus van de eucharistie staat beschreven, heeft het die naam niet. Voor de niet-eucharistische eredienst en de toediening van de sacramenten en sacramentaliën bestaat er namelijk een standaarduitgave die Rituale Romanum (‘Romeins Rituaal’) wordt genoemd. Daarin is ook niet opgenomen de Liturgia Horarum (‘Getijdenboek).
Het eerste Rituale Romanum dateert van 1614 en was het resultaat van de dogmatische bepalingen en liturgische hervormingen van het Concilie van Trente (15-45-1563). Het werd meerdere malen bijgewerkt, voor het laatst in 1952 op last van paus Pius XII. Het tegenwoordig geldende Romeins Rituaal is tot stand gekomen na het Tweede Vaticaans Concilie en kent inmiddels diverse edities.
Het Romeins Rituaal bestaat uit diverse ritualia; die betreffen:
- de kinderdoop
- de christelijke initiatie van volwassenen
- het sacrament van boete en verzoening
- het vormsel
- de communie en eucharistische aanbidding buiten de mis
- de ziekenzalving
- het huwelijk
- de uitvaartliturgie
- de wijding van bisschop, priesters en diakens
- de religieuze professie
- de zegening van abt, abdis en maagd
- de zegening van oliën en de wijding van chrisma
- de kerk- en altaarwijding
- de exorcismen