Volgens een legende zou het martelaarschap van de oosterse monnik Telemachus de aanleiding zijn geweest van de definitieve afschaffing van de gladiatorengevechten in het oude Rome. Hij wordt soms de ‘laatste martelaar van het Colosseum’ genoemd.
Telemachus (of Almachius) was een anachoreet uit Klein-Azië, die zijn ermitage had verlaten om naar Rome te reizen, met als doel een einde te maken aan de gladiatorengevechten, die hij beschouwde als heidense gruweldaden. Hij kwam op 1 januari 404 aan in de Eeuwige Stad en zag in een amfitheater – sommige bronnen spreken van het Colosseum – gladiatoren die met elkaar op leven en dood aan het vechten waren. Hij speelde het klaar om de arena te betreden. Toen hij probeerde de vechters uit elkaar te halen, zei hij: “Vandaag is de laatste dag van her octaaf van de Geboorte van de Heer, maak een einde aan jullie bijgeloof en breng geen offers meer aan afgoden.” Daarop werd Telemachus op bevel van Alipius, de prefect van Rome, door de gladiatoren afgeslacht; andere bronnen zeggen dat het de toeschouwers waren die hem stenigden.
Een groot deel van dit legendarische verhaal verscheen voor het eerst in het historisch onbetrouwbare Martyrologium Hieronymianum en later in de geschriften van bisschop Theodoret van Cyrrhus in Syrië. Theodoret zou de naam van de hoofdpersoon hebben veranderd in Τηλέμαχος (Tèlemachos, letterlijk ‘verre strijder’). Zijn relaas werd ingekort in de Historiae Ecclesiasticae Tripartitae Epitome van de Romeinse politicus en geleerde Cassiodorus.
De datum van de vermeende gebeurtenis werd vastgesteld op 1 januari, wellicht om apologetische redenen, aangezien deze samenviel met de grote heidense orgiastische feesten, die door de christelijke bisschoppen streng werden veroordeeld. Het wordt onwaarschijnlijk geacht dat de gebeurtenissen op die dag plaatsvonden, onder andere omdat de gladiatorengevechten of munera in de maand december werden gehouden (van de 2de tot de 24ste van die maand). Hoewel het Martyrologium Hieronymianum er geen melding van maakt, wijst de verwijzing naar prefect Alipius het jaar 392 aan als een aannemelijk sterfjaar.
Theodoret noemt echter, in zijn poging om het einde van de gladiatorengevechten (die in zijn tijd al niet meer plaatsvonden) te verklaren, het jaar 404 als datum en schrijft het verbod toe aan de West-Romeinse keizer Honorius, de jongere zoon van keizer Theodosius I, om de figuur van deze christelijke heerser te verheerlijken. Deze mogelijkheid is in de twintigste eeuw weerlegd door diverse kerkhistorici.
Telemachus staat nog steeds in het Martyrologium Romanum (2004), maar dan onder de naam Almachius. Op 1 januari worden daar 17 martelaren genoemd, onder wie Almachius: “In Rome, de heilige Almachius, die zich verzette tegen de gladiatorengevechten en op bevel van de prefect van Rome, Alipius, door de gladiatoren zelf werd gedood en zo tot de zegevierende martelaren gerekend.”
