Nijmegen, 9 februari 2026 – Kerkhistoricus en religiewetenschapper Peter Nissen is 6 februari in zijn woonplaats Nijmegen op 68-jarige leeftijd overleden aan de gevolgen van een herseninfarct. De Limburgse emeritus hoogleraar en ex-dominee was in de Nederlandse media een van de voornaamste duiders van de kerkelijke actualiteit en de katholieke cultuur.
Naast zijn academische werkzaamheden was Nissen ook actief in de Nederlandse oecumene. Zo was hij voorzitter van de beraadgroep ‘Geloof en kerkelijke gemeenschap’, de theologische denktank van de Raad van Kerken. Verder was hij redacteur van meerdere tijdschriften, waaronder Speling, Trajecta, Volzin, Heilig Spel, Herademing, Gerardus en De Kovel.
In november 2023 kreeg hij de VOLZIN-Waarderingsprijs. Volzin-hoofdredacteur Greco Idema zei bij die gelegenheid: “Het is onbegrijpelijk dat Nissen niet al eens tot ‘theoloog van het jaar’ is gekozen. Als je ziet wat hij voor katholiek, kerkelijk en religieus Nederland heeft betekend en nog steeds betekent, is het raar dat dit nog maar zeer bescheiden wordt gewaardeerd.”
Petrus Johannes Andreas Nissen werd op 7 oktober 1957 in Swalmen bij Roermond geboren. Na het behalen van zijn gymnasiumdiploma in 1976 ging hij naar het door bisschop Jo Gijsen opgerichte Grootseminarie Rolduc in Kerkrade. Lang bleef hij daar niet. Hij trad vervolgens in bij de benedictijnen van de abdij Sint-Benedictusberg in Mamelis (Vaals). Maar al snel bleek dat het leven als monnik niet voor hem was weggelegd; toch zou hij zijn leven lang verbonden blijven met de benedictijnse wereld en spiritualiteit.
Na zijn kloosterverblijf ging hij in 1977 theologie en kerkgeschiedenis studeren aan de Katholieke Universiteit Nijmegen. Nog in zijn studententijd, op 19 juni 1982, huwde hij met Joyce Janssen. Twee jaar later studeerde hij af. In 1988 promoveerde hij tot doctor aan de Katholieke Theologische Universiteit Amsterdam op het proefschrift De katholieke polemiek tegen de dopers: reacties van katholieke theologen op de doperse beweging in de Nederlanden (1530-1650).
Nissen begon zijn academische carrière in 1987 als docent Kerkgeschiedenis aan de Universiteit voor Theologie en Pastoraat in Heerlen. Vervolgens was hij van 1990 tot 1994 docent Kerkgeschiedenis en bibliothecaris van het door bisschop Jan Ter Schure opgerichte Sint-Janscentrum van het bisdom ‘s-Hertogenbosch. Daarna bekleedde hij als hoogleraar diverse leerstoelen: Cultuur in Brabant aan de Katholieke Universiteit Brabant in Tilburg (1994-1998); Kerkgeschiedenis aan de Radboud Universiteit Nijmegen (1998-2008); Cultuurgeschiedenis van het christendom aan de Universiteit van Tilburg (2008-2009); Cultuurgeschiedenis van de religiositeit (2009-2012), Spiritualiteitsstudies (2012-2018) en Oecumenica (2018-2021) aan de Radboud Universiteit.
In 1998, na het vacant raken van de bisschopszetel van het bisdom ‘s-Hertogenbosch, werd Nissen door een radiojournalist gevraagd waaraan volgens hem de opvolger van Ter Schure zou moeten voldoen; hij antwoordde dat het in elk geval “een bisschop met ballen” moest zijn. Deze soundbite leverde hem brede naamsbekendheid op, zodat Nissen sindsdien geregeld door diverse media werd uitgenodigd om op radio en tv het katholieke nieuws te duiden en te becommentariëren. Aan die uitnodigingen gaf hij meestal graag gehoor. In zijn commentaren nam hij geen blad voor de mond, veelal tot ongenoegen van kerkelijke gezagsdragers.
Nissen stelde zich steeds kritischer op ten aanzien van het in zijn ogen te conservatieve beleid van de Nederlandse bisschoppen. Maar ook het pontificaat van Benedictus XVI kon hem niet bekoren. Uiteindelijk kreeg zijn ergernis daarover de overhand en besloot hij op zoek te gaan naar een andere plek in het christendom. Hij vond die in het vrijzinnig protestantisme. In mei 2010 trad hij als ‘vriend’ toe tot de Remonstrantse Broederschap en in 2013 als formeel lid. Het jaar daarop werd hij zelfs remonstrans predikant.
In 2021 maakte hij bekend dat hij heimwee had naar de Katholieke Kerk en dat hij graag – mede omdat hij geraakt was door de pastorale houding van paus Franciscus –wilde terugkeren. Onder leiding van bisschop Gerard de Korte kon hij met Pasen 2022 weer ‘in de moederschoot’ worden opgenomen; daarop legde hij zijn ambt bij de Remonstrantse Broederschap neer.
In september 2021 was de toen 63-jarige Nissen als hoogleraar van de Radboud Universiteit met vervroegd emeritaat gegaan. Naar eigen zeggen voelde hij zich niet meer comfortabel in een academische wereld waar de bureaucratie en competitie hoogtij vieren. “Daar ben ik gelukkig van bevrijd”, zei hij in een interview met het universiteitsblad Vox.
In het voorjaar van 2025 werd hij getroffen door een herseninfarct en belandde hij in het ziekenhuis. In een revalidatiekliniek moest hij opnieuw leren lopen, slikken en praten. Onlangs verscheen van zijn hand het boek Loslaten en groeien. Bidden in de Veertigdagentijd, waarin hij verslag doet van zijn revalidatie.
In de avond van 2 februari jongstleden werd hij voor de tweede keer getroffen door een herseninfarct. Ditmaal was de schade zo groot dat herstel niet meer mogelijk was.
In de vroege ochtend van die dag had Nissen nog een tekst voor zijn eigen Facebook-rubriek Van de schoonheid en de troost gepost. Die was hij in 2020 tijdens de coronacrisis gestart om mensen tijdens de lockdown te inspireren. Toen de epidemie voorbij was, besloot hij ermee door te gaan. Nagenoeg dagelijks schreef hij op zijn door 4,7 duizend mensen gevolgde account over kerkhistorische, bijbelse, monastieke, liturgische, literaire en persoonlijke aangelegenheden. Daaruit bleek onder meer dat hij een groot poëzieliefhebber was en een toegewijde lezer van romans. Als bibliofiel noemde hij boekhandels “leveranciers van gedrukte levensmiddelen”.
De 1842ste en allerlaatste aflevering van Van de schoonheid en de troost gaat – naar aanleiding van het feest van Maria Lichtmis – over de Lofzang van Simeon (Nunc dimittis): ‘Laat nu Heer, uw dienaar in vrede heengaan.’ “De berustende woorden van Simeon worden betrokken op de voltooiing van de dag. Nu ik er over nadenk, past het gezang, als het niet op Simeon, maar op Jezus wordt betrokken, toch ook goed bij de afsluiting van de dag. Wij mogen gerust gaan slapen, want wij zijn bevrijd, wij zijn losgemaakt van wat ons geketend hield. En daarom mogen wij in vrede gaan slapen”, luiden Nissens laatste woorden op Facebook.