Bol.com heeft half februari in alle stilte een aantal racistische en controversiële boeken van een waarschuwingslabel voorzien. Meer titels zullen volgen, maar het stickeren gebeurt nogal lukraak. Het eerste onschuldige slachtoffer is al gevallen.
Joden hebben al honderden jaren een geheim
plan om de wereld over te nemen. Toegeven, het schiet niet echt op, maar de
afgelopen eeuw zijn vele stappen gemaakt in de juiste richting. Wereldoorlogen
en financiële crises maken de wereld langzaam rijp voor een onvermijdelijke
machtsgreep.
Dit is in een notendop de inhoud
van De protocollen van de wijzen van Zion, een in 1903 gepubliceerd
antisemitisch haatschrift. Het boek is van kaft tot kaft verzonnen, maar gaat
al meer dan een eeuw grif over de toonbank, zo ook bij Bol.com. Populairst is
een recente herdruk van een door industrialist Henry Ford geannoteerde
editie uit 1933. Prijs: 19,99 plus verzendkosten. Boven de positieve reviews
(4,2 sterren, “De waarheid verteld in zijn volledige glorie”) prijkt sinds half
februari 2020 echter een waarschuwingslabel, bestaande uit een
gevarendriehoekje en een zalvende tekst: “Als bol.com staan we
niet achter alle boeken, in het bijzonder als ze schadelijk zijn of mensen
kwetsen.”
Het waarschuwingslabel voor controversiële
literatuur is inmiddels bij tientallen boeken geplaatst, vooral
antivaccinatieliteratuur. Directe aanleiding hiervoor was de oproep van
staatssecretaris Paul Blokhuis, die vorig jaar eiste dat Bol.com dergelijke titels uit de etalage haalde. Bol weigerde
dit, maar plaatst nu wel ‘aanvullende informatie’ in de omschrijving van de
boektitels, waaronder een verwijzing naar de website van het RIVM.
De afgelopen maanden is dit beleid stilaan
uitgebreid waardoor nu kennelijk een heel scala aan controversiële onderwerpen
een waarschuwingslabel verdient: racisme, pedofilie, ‘conversietherapie’ die homoseksualiteit
moet genezen en ‘alternatieve’ behandelingen van kanker.
Een woordvoerder van Bol.com laat weten
dat de labels geplaatst worden in overleg met “betrokkenen, specialisten en
externe instanties” en dat meer boeken in de toekomst een digitaal stickertje
zullen krijgen. “We blijven boeken die ter discussie staan monitoren en
aanvullende informatie plaatsen.”
Hitler niet
controversieel, Utrechtse hoogleraar wel
Dit stickeren lijkt echter nogal lukraak
te gebeuren. Dat Nabokov’s beroemde Lolita, waarin een man van
middelbare leeftijd een 12jarige probeert te verleiden, geen gevarendriehoekje
heeft is nog begrijpelijk. En de kritische editie van Mein Kampf krijgt er ook geen. Maar volstrekt onschuldige titels krijgen
daarentegen wel een gevarendriehoekje.
Het Handboek eetstoornissen bijvoorbeeld, een
overzicht van de wetenschappelijke stand van zaken rondom de behandeling van
ziektes als anorexia en boulimie. Professor Annemarie van Elburg, een van de
samenstellers, is met stomheid geslagen wanneer Brandpunt+ belt om haar te
vragen waarom haar boek tot 'controversiële literatuur' is verklaard.
“Heel
bijzonder”, aldus Van Elburg, die vermoedt dat een controverse rondom een van
de eerdere samenstellers van het boek (Walter Vanderycken) aanleiding is
voor het stigma. Ook de meest recente druk, waaraan hij niet heeft
meegewerkt, heeft echter een stickertje gekregen. Van Elburg wil dan ook dat
het label verwijderd wordt en kondigt aan actie te ondernemen tegen Bol.com.
Bol.com censureert
nooit, maar...
Dat Bol.com een schaamlap wil om op
controversiële lectuur te plakken is begrijpelijk. Staatssecretaris Blokhuis is
niet de enige die invloed wil uitoefenen over het assortiment van de
boekverkoper. In september 2019 eiste D66Kamerlid Vera
Bergkamp de verwijdering van ‘homogenezingslectuur’ uit het
assortiment. En op de website van het CIDI pleit ouddirecteur
Esther Voet voor het schrappen van de Protocollen van Zion.
Bol.com zegt nooit te zwichten dit soort
eisen omdat het bedrijf “het vrije woord en de democratie” niet wil
ondermijnen, zo staat in de waarschuwing. De praktijk wijst echter anders uit.
Twee jaar terug zwichtte de boekverkoper toen een Belgische Twittergebruiker boeken die claimen
homoseksualiteit te genezen uit de verkoop wilde. In 2013 werd zelfs het hele oeuvre van
kinderboekenschrijver Gie Laenen verwijderd nadat deze veroordeeld was voor
kindermisbruik.
Bol.com lijkt zich niet heel druk te maken
om het effect dat dit zwalkende beleid heeft op de democratie. “Kennelijk is er
wel eens een uitzondering gemaakt”, zegt woordvoerder Roos Franssen
desgevraagd. Franssen was niet op de hoogte van de censuur, wat betekent dat er
mogelijk meer titels buiten haar zicht zijn geschrapt.
Controversiële content:
probleem van deze tijd
De worsteling die de boekverkoper
doormaakt lijkt opvallend veel op die van andere voorlopers van platformeconomie zoals Facebook, YouTube of Amazon. Deze bedrijven toonden
zich ook groot voorstanders van vrijheid van meningsuiting, een ideologische
stellingname die aangenaam overlapt met het commerciële belang. Censuur kost
namelijk geld: het proces is bewerkelijk, weinig populair en er wordt minder
door verkocht.
Maar na schandalen (pedofiele comments op
YouTube, nepnieuws op Facebook) werden de platforms gedwongen in te grijpen.
Dat gebeurde dan vaak ook op halfslachtige wijze: denk aan het
factcheckingprogramma van Facebook, dat in Nederland inmiddels al ter ziele is. Amazon, dat in 2010
net als Bol.com met grote woorden zei nooit een titel te zullen schrappen om
politieke redenen, is stilletjes aan steeds meer racistische titels aan het
verwijderen, zo berichtte de New York Times onlangs. Het eerste
boek dat hierbij offline ging, was een handleiding voor
pedofielen door ene Phillip R. Greaves.
Bol.com heeft de meeste werken van deze auteur in de
aanbieding, maar de pedofielenhandleiding ontbreekt. Waarom? Niemand die het
weet. Woordvoerder Franssen laat vragen over het boek onbeantwoord. De
waarschuwingslabels van Bol.com lijken misschien op een slimmigheidje van een
idealistisch bedrijf dat gelooft in democratische grondrechten en
boekverbranders op afstand wil houden. Maar in de praktijk is het beleid
ondoorzichtig, willekeurig en vaag.
Wat de stickers vooral laten zien? Dat
grondrechten in slechte handen zijn bij grote bedrijven die geen enkel
commercieel belang hebben bij het verdedigen ervan, zo lijkt het.
