Is vrijheid van meningsuiting nog wel van deze tijd? Die vraag bekruipt je bij het lezen van This is Not Propaganda van Peter Pomerantsev (42). “Het wordt een smoesje, een excuus.”
Rodrigo Duterte, president van de Filippijnen, vergelijkt zichzelf
graag met Hitler. “Hitler doodde drie miljoen Joden”, zo vertelde hij de
verzamelde pers in zijn thuisstad Davao kort nadat hij in 2016 was verkozen.
“Er zijn drie miljoen drugsverslaafden. Ik zou ze graag allemaal afslachten.”
Duterte heeft zijn ambitieuze target nog niet gehaald, maar
volgens mensenrechtenorganisaties is hij goed op weg. Hoe wordt iemand met zo’n
agenda in godsnaam verkozen? Het boek This is Not Propaganda, van Peter
Pomerantsev verklapt een deel van het antwoord: met behulp van een
uitgekiende online nepnieuwscampagne.
In het boek maken we kennis met ‘P.’, een specialist die werkzaam
is in Manilla’s desinformatieindustrie. P., niet veel ouder dan twintig, geeft
leiding aan een team admins dat miljoenen Filippijnen bestookte met
nieuwsverhalen over misdaad. De verhalen waren echt waar, maar zijn team verzon
een link naar drugs erbij in de comments. “Ze zeggen dat de moordenaar
een drugshandelaar was.” of “Deze werd slachtoffer van een dealer.” Zo werd een nepwerkelijkheid gecreëerd waarin de Filippijnen ten onder dreigden te
gaan aan drugsgeweld terwijl Duterte steeg in de peilingen.
Pomerantsev, de in Londen geboren zoon van Oekraïense ouders,
begon zijn carrière in Moskou als producer van de Russische editie van Hello Goodbye, maar is nu als academicus verbonden aan de London
School of Economics. In This is Not Propaganda, zijn derde boek, verkent hij de
‘frontlinie van de oorlog tegen de realiteit’: nepnieuws in al zijn
internationale varianten. Hij spreekt met Brexiteers, IS’ers en proRussische
online milities. Wat ze gemeen hebben: ze gebruiken nieuwe media om een publiek
te beïnvloeden dat zich niet altijd van hun sturende hand bewust is. Het voelt als
oplichting en dat is het ook, maar ertegen optreden is moeilijk in liberale
democratieën zoals de onze. Is vrijheid van meningsuiting nog wel van deze tijd
als dit recht zoveel misbruikt wordt? Brandpunt+ sprak met Pomerantsev, die vorige
week een bezoek bracht aan Hilversum.
Je zegt dat vrijheid van
meningsuiting “gehackt” is. Wat bedoel je daarmee?
“Veel regimes proberen tegenwoordig hun publiek te overweldigen
met informatie in plaats van hun toegang ertoe zoveel mogelijk te beperken. Of
dat nou gebeurt met desinformatie of trollenlegers: het doel is de waarheid te
overstemmen. Op het internet kan je mensen straffeloos zwart maken, omdat er
geen wet is die trollenlegers of cybermilities verbiedt. Vrijheid van
meningsuiting wordt dan een smoesje, een excuus. Er zijn mensen die zeggen dat
je het daarom moet afschaffen en leugens moet censureren. Maar ik denk dat dat
je dan een gevaarlijk pad bewandelt.”
Wat moeten we dan?
“In plaats van uitingen
te verbieden stel ik voor dat we misleidend gedrag verbieden, wanneer
dat massaal plaatsvindt. Persoonlijk anonimiteit is dus oké. Kijk naar
de Russische inmenging bij de verkiezing van Trump: veel content die ze
plaatsten was best neutraal. “Go Trump!” “Weg met Hillary!” Het probleem was dat
hun gedrag misleidend was. Ze deden alsof ze echte mensen waren, maar het was
een beïnvloedingscampagne die vanuit St. Petersburg gerund werd. Dat moet verboden
worden.”
Wanneer realiseerde je
je precies dat we in een nieuw propagandatijdperk leefden?
“Ik specialiseerde me in
eerste instantie in Rusland en ben daarna gaan kijken of het nieuwe
propagandamodel dat Poetin ontwikkeld had al de grens overgestoken was. De
eerste keer was 2014, toen het [tijdens de Oekraïense revolutie] werd
toegepast. Daarna en dit is niet een bijzonder originele gedachte was 2016
het eerste jaar dat ik patronen uit Rusland in het Westen herkende, tijdens het
Brexitreferendum en de verkiezing van Trump.”
Wat zijn die patronen
precies?
“Allereerst zijn het
culturele: toen Trump campagne voerde was er een ongelofelijk soort gevoel dat
het niet uitmaakt of hij loog of niet. Dat was een nieuw cultureel
verschijnsel, iets wat ik in Rusland eerder had gezien. Het gebruik van
samenzweringstheorieën om de wereld te duiden, een oude Russische traditie,
werd in 2017 ook elders gemeengoed.
Ook is er opkomend
populisme, het constant herdefiniëren van wie er precies bij “het volk” hoort.
Dat is iets wat in Rusland in de jaren negentig op gang kwam en wat je vaker
ziet als er geen grote ideeën meer zijn binnen het politieke landschap. Dan
wordt het wie erbij hoort versus wie er niet bij hoort. Identiteit wordt de
kern van politieke campagnes.
Dan zijn er nog de
technologische patronen. In 2010 werden trollenlegers voor het eerst in Rusland
gesignaleerd door Citizen Lab, een Canadees onderzoekscentrum. In 2017 zag je
ze in Europa opduiken en daarvoor in de verkiezingen in de VS.”
Zouden Westerse landen
moeten terugslaan met hun eigen trollenlegers?
“Ja, zolang er duidelijke
regelgeving is. Dit is een nieuwe ontwikkeling waarin we moeten investeren. Dat
kan op een transparante en ethische manier. We doen dat nu al bij de online
bestrijding van IS. We sponsoren NGOs die alternatieve ideologieën promoten en
we benaderen mensen die dreigen te radicaliseren online actief, maar tot nu toe
gebeurt dit meestal uitsluitend in het kader van de bestrijding van
extremisme.”
Heeft de opkomst van dit
soort trollenlegerpropaganda de bestaande media beïnvloed?
“Enorm! Mainstream media
worden door trollen aangevallen en vaak ondermijnd. Kijk naar Italië. Omdat [de
populistische politicus Matteo] Salvini de hele tijd over migratie praatte
werden media gedwongen dat uit te zenden. Een horde dubieuze websites pushte
het verhaal ook, en als je als MSM er dan niet in meegaat, lijkt het net
alsof je het in de doofpot probeert te stoppen.
Een andere dynamiek die
je ziet: een studie van MIT heeft laten zien dat [het Amerikaanse
rechtspopulistische blog] Breitbart Fox News verder naar rechts heeft
getrokken. Breitbart begon online te verkondigen dat Fox News niet echt rechts
was, een stelletje sellouts. Fox reageerde daarop door verder naar
rechts te bewegen.”
In Nederland heb je een
groeiende clubje dat wantrouwig staat tegenover de NOS en zich ook online
manifesteert. Hoe ontstaat zo’n beweging?
“Daarvoor is meer onderzoek nodig. Is er een
interne of een externe oorzaak? En wanneer heeft druk van buitenaf überhaupt
effect? De BBC wordt al jaren aangevallen en mensen vertrouwen de BBC nog
steeds, er kijkt alleen geen hond meer naar. We moeten niet in paniek raken en
domme dingen doen, maar rustig kijken wat er aan de hand is en hoe we er actie
tegen kunnen ondernemen.”
Je ziet dat organisaties
als de NOS moeite hebben een balans te vinden in het omgaan met dit soort
tegenspraak. Zo kregen boeren die ook tegen de NOS demonstreerden van diezelfde
omroep een podium om halfbakken kritiek op wetenschappelijk onderzoek van het
RIVM uit te dragen.
“Je moet niet met dat soort clubs engageren, maar
met je publiek. Wat zij doen is puur effectbejag. Als je ze een podium biedt
legitimeer je ze vooral. Vrienden van mij bij de Universiteit van Venetië hebben
de antivaxbeweging bestudeerd. Hun conclusie was dat je niet over het publiek
als een ondeelbare eenheid moet denken. Sommige mensen zijn gewoon gestoord.
Vergeet die lui, ze haten je toch al. Anderen hebben een slechte ervaring
gehad met de zorg of ze haten big pharma. Richt je op die lui. Sommige leden van je
publiek zijn bij voorbaat verloren, anderen kan je nog bereiken. Waar ik echt
een hekel aan heb met Trumpstemmers is dat er nu een valse tweedeling wordt
gecreëerd door online trollen, tussen de volgers van de "nepnieuwsmedia" en hun eigen publiek. Zij willen die tweedeling. Wij zouden die tweedeling
continu moeten proberen te ondermijnen.”
Headerfoto: Marthe Naber Heuer
Beeldbewerking: Ylja Band
