Nu.nl zet per direct een punt achter een jarenlange samenwerking met Facebook. De twee zijn het oneens over de aanpak van ‘nepnieuws’-berichten van PVV, FvD en CDA op het platform.
Achter de schermen ligt Nu.nl al een half jaar met Facebook in de
clinch over de bestrijding van onwaarachtige politieke berichtgeving. Nu.nl en
Facebook kwamen kort voor de Europese Verkiezingen voor het eerst in botsing
met elkaar maar de zaak escaleerde begin deze maand toen Nu.nl onder druk van
Facebook strafmaatregelen tegen “nepnieuws”berichten van de PVV en FvD moest
terugdraaien. Dat blijkt uit een reconstructie van Brandpunt+.
Inzet van het geschil tussen de twee is de vraag of Nederlandse
politici mogen liegen op Facebook. Nu.nl treedt op het platform op als
onafhankelijke factchecker en wil in die hoedanigheid nepnieuws aanpakken,
ongeacht het beroep van de afzender. Voor Facebook genieten politici en
politieke partijen echter een beschermde status: zij krijgen daarom veel
meer ruimte om onwaarheden te verkondigen. Dit is volgens Facebook al jarenlang
staand beleid.
Nu.nl wil daarom niet meer optreden als factchecker voor Facebook.
“Wat heeft het bestrijden van nepnieuws nog voor zin als je politici niet mag
aanpakken?” vraagt hoofdredacteur GertJaap Hoekman zich af. Facebook wil
politici echter niet censureren, zo benadrukte Nick Clegg, VP of Global
Affairs in september nog in een
speech. “In een open
democratie mogen kiezers meestal zelf beoordelen wat ze van de uitspraken van
politici vinden”, aldus Clegg.
Hoe Nu.nl de nepnieuwsrechter van Facebook werd
Weinig mensen weten dat Nu.nl in Nederland optreedt als Facebooks
exclusieve nepnieuwsrechter. Dit vreemde arrangement heeft zijn wortels in een
poging van Facebook om dit politiek gevoelig klusje uit te besteden aan
derden, als onderdeel van een
internationaal ‘factcheckprogramma’. In het buitenland verloopt dat vlot: wereldwijd werken inmiddels 55 factcheckers
voor Facebook in 45 verschillende talen. In ons land gaat het echter zeer
moeizaam. Weinig Nederlandse mediabedrijven in hebben zin om Facebooks rommel
op te ruimen.
Als een delegatie van Facebook in januari 2017 het Nederlands
Genootschap van Hoofdredacteuren bezoekt op zoek naar potentiële partners
krijgt die dan ook veel kritiek. “De vraag was toch eigenlijk of wij hun
problemen konden oplossen”, herinnert NOShoofdredacteur Marcel Gelauff zich.
“En dat moesten we dan ook nog eens gratis doen.” Ook Corine
de Vries, dan nog Volkskrantadjunct, is kritisch. “Hoezo moeten journalisten dit voor ze doen?” Slechts één
aanwezige wil Facebook helpen: Hoekman, van Nu.nl. Hij ziet de
nepnieuwsbestrijding als zijn journalistieke verantwoordelijkheid.
Facebook laat er geen gras over groeien. Binnen enkele weken is de
redactie van Nu.nl aangesloten op een speciaal dashboard waarin
Facebookberichten onwaar verklaard kunnen worden na een factcheck. Als Nu.nl
een bericht te licht bevindt, wordt het lager in de tijdlijn van gebruikers
gezet, waardoor veel minder mensen het te zien krijgen. Pagina’s die vaker in
overtreding gaan worden effectief geblokkeerd. In de eerste maanden wordt Nu.nl
hierin bijgestaan door Nieuwscheckers, een factcheckcollectief dat gerund wordt
door studenten van de Universiteit Leiden. Alleen als beiden een bericht onwaar
vinden volgen sancties. Nieuwscheckers moet echter afhaken wanneer er discussie
ontstaat met Facebook over juridische aansprakelijkheid. Vanaf 2018 staat Nu.nl
er daarom alleen voor. Wel krijgt Nu.nl dan al een paar maanden betaald voor de
werkzaamheden. De redactie neemt een vaste factchecker in dienst. Zij bepaalt
welke berichten er gecheckt worden.
Lange tijd is deze samenwerking naar wederzijdse tevredenheid.
Nu.nl legt een Facebookpagina die beweert dat het eten van
rauwe groenten kanker kan genezen het
zwijgen op. Hoekmans geloof in de noodzaak van nepnieuwsbestrijding wordt
gesterkt als zijn eigen
vader in een bericht trapt
waarin beweerd wordt dat de ‘blokkeerfriezen’ lange gevangenisstraffen hebben
gekregen, terwijl de rechtszaak dan nog moet beginnen. Hoekman en
Facebooklobbyist Edo Haveman vertellen aan de Tweede
Kamer hoe ze gezamenlijk
optrekken tegen desinformatie.
PVVviral wordt drie weken voor verkiezingen getorpedeerd
De Nuredactie verkeert dan nog in de veronderstelling dat
politici ook aangepakt mogen worden. Forum voor Democratie is in september 2018
de eerste partij die een nepnieuwswaarschuwing krijgt. Aanleiding is een bericht op de partijwebsite waarin beweerd wordt dat Nederland “binnen twee
generaties” een overwegend allochtone bevolking zal hebben. “Zeer
onwaarschijnlijk” en daarmee niet geschikt voor publicatie op Facebook, zo
oordeelt Nu.nl. Wie het bericht deelt krijgt een waarschuwing dat het
“nepnieuws” betreft.
In maart wordt drie weken voor Provinciale Statenverkiezingen op
vergelijkbare wijze een bericht van de PVV Utrecht kaltgestellt.
Statenfractievoorzitter René Dercksen beticht in een postje een handvol
partijen van steun aan kindhuwelijken. Een factchecker van Nu.nl belt met
Dercksen. De partijen stemden inderdaad tegen een motie die kindhuwelijken bestreed,
maar ze steunden ook een wetsvoorstel dat kindhuwelijken in Nederland
ongeldig maakte. Nepnieuws, zo luidt haar oordeel. Dercksen betwist dit, maar dat is tevergeefs.
Het bericht ging als een speer, na de factcheck van Nu.nl wordt het nog
nauwelijks gedeeld.
Facebook grijpt pas in wanneer CDA doelwit wordt
Als er twee weken voor de Europese Verkiezingen een
factcheck van een uitspraak van
kandidaatEuroparlementariër Esther de Lange (CDA) op Nu.nl verschijnt
grijpt Facebook echter in. Nu.nl krijgt te horen dat het niet de bedoeling is
dat politici worden aangepakt via het nepnieuwsdashboard en moet de maatregelen
terugdraaien. Hoekman is niet blij met die gang van zaken. Facebook zegt dat
politici altijd verboden terrein waren voor factcheckers, maar Nu.nl zegt hier
pas oktober vorig jaar over te zijn geïnformeerd. Hoekman heeft het gevoel dat
de regels in stilte zijn veranderd. Hij deelt zijn zorgen met Facebook, maar is
dan nog optimistisch dat ze samen een oplossing kunnen vinden.
Er volgen meer kopzorgen voor Hoekman. Concurrerende media krijgen
door Nufactcheckers ook soms het predikaat ‘nepnieuws’ opgeplakt. Collega’s
bellen hem om te vragen wanneer een factcheck verkeerd dreigt af te lopen zodat
ze strafmaatregelen van Facebook kunnen ontlopen door het bericht snel offline
te halen. Hoekman weigert dit, zo vertelt hij later aan NRC
Handelsblad. Hierdoor worden ook AD, De
Telegraaf, FunX, en de Belgische
Metro tot nepnieuwsbronnen
gebombardeerd. Als dit De Telegraaf naar aanleiding van een interview met een
klimaatrelativist in september voor de tweede keer overkomt schrijft
hoofdredacteur Paul Jansen een pissig
commentaar. Hij noemt het werk van
Nu.nl op Facebook “een opmaat naar censuur”. Hoekman twijfelt daarop in een
interview openlijk of hij het
werk voor Facebook wel wil voortzetten. Hij noemt het “ongemakkelijk” dat Nu.nl
in zijn eentje collega’s de maat neemt.
“Wij blijven achter onze factchecks staan”
Twee maanden later neemt Facebook contact op met Nu.nl. Na vragen
van Brandpunt+ over factchecks van politici wil het bedrijf dat de Nuredactie
ook de eerder genomen maatregelen tegen FvD en PVV terugdraait. Dat stuit
Hoekman tegen de borst. Het bericht van de PVV “is gewoon niet waar” en is
terecht aangepakt zegt Hoekman. Contractueel is hij echter verplicht te doen
wat Facebook vraagt. Meer dan een jaar na dato verdwijnen daarom de
nepnieuwswaarschuwingen bij de berichtjes van FvD en PVV. Voor Hoekman is dit
de druppel. Twee weken later ontbindt hij de samenwerking met Facebook.
Een woordvoerder van Facebook laat in een reactie aan Brandpunt+
weten het "jammer" te vinden dat Nu.nl stopt maar "respect te hebben voor hun beslissing als onafhankelijk bedrijf". De
strijd tegen nepnieuws vergt ”een veelzijdige en sectorbrede aanpak” en Facebook is vastbesloten die voort te zetten "met behulp van “verschillende
tactieken”. Het
platform blijft zoeken naar een nieuwe partner in ons land. “We zijn van plan
het programma in Europa – en hopelijk ook in Nederland – te blijven uitbouwen”,
aldus de woordvoerder.
Brandpunt+ sprak met alle politieke partijen die doelwit werden
van Facebooks omstreden strafmaatregelen. Volgens het platform zijn zij via hun
Facebookpagina’s hierover geïnformeerd. Niet één partij bleek daarvan
echter op de hoogte. Dercksen (PVV) zag in het optreden van Nu.nl een
doelbewuste poging de PVV te schaden. “Als ik dit drie weken na de verkiezingen
gepost had had geen haan er naar gekraaid”, aldus Dercksen. “Dit is meer
activisme dan factchecken.” FvDleider Thierry Baudet laat weten Nu.nl
“overduidelijk niet de juiste partij” te vinden voor het factcheckwerk. Onzin,
vindt Hoekman. “Laat één ding duidelijk zijn: wij blijven achter de inhoud van
onze factchecks staan.” De samenwerking met Facebook mag dan ten einde zijn,
Nu.nl zet zijn factcheckrubriek NuCheckt gewoon voort. “Feiten zijn geen
vorm van activisme”, aldus Hoekman.
