Achterblijvers in Afghanistan krijgen een stem in docuserie Holland Gate - de vlucht uit Kabul

Tekst: Jaap Friso - Beeld: Ward Kooman

Vluchten voor de Taliban

De beelden staan bij veel mensen nog helder op het netvlies. De chaos op het vliegveld van Kabul toen duizenden Afghanen halsoverkop probeerden te vluchten voor de Taliban. Soms hangend aan vliegtuigen om maar uit Afghanistan weg te komen. De val van Kabul kwam sneller dan verwacht en de evacuatie verliep allesbehalve vlekkeloos. 

Het is inmiddels bijna vijf jaar geleden maar nog steeds kan het hoofdstuk niet worden afgesloten. In de nieuwe vierdelige documentaireserie Holland Gate – de vlucht uit Kabul van KRO-NCRV, geregisseerd door Joey Boink, wordt het verhaal van de evacuatie verteld. En er is aandacht voor de nasleep die tot op de dag van vandaag duurt.

Onrecht

Het idee voor de serie komt voort uit betrokkenheid en bezorgdheid, vertelt eindredacteur Els van Driel. In 2021 won ze met de KRO-NCRV documentaire Shadow Game een Gouden Kalf. Els had vanaf het begin contact met mensen die probeerden Afghanistan te ontvluchten. Ze hielp een bevriende Afghaanse journalist aan een paspoort en geld om naar Amerika te gaan. 

Els: ‘Heel veel mensen hebben zich destijds, net als ik, ingezet om mensen te helpen bij de evacuatie. Inmiddels zijn er ongeveer vijfduizend Afghanen geëvacueerd. Maar er is ook van alles misgegaan. Er zitten nog steeds mensen ondergedoken en er lopen meerdere rechtszaken tegen de Nederlandse regering. 

Veel Afghanen voelen zich in de steek gelaten. Ze hadden al hun hoop gevestigd op een andere toekomst in Afghanistan en dat werd hen ook beloofd door verschillende westerse organisaties met wie ze samenwerkten. Dit is een hoofdstuk in onze geschiedenis waarvoor nog steeds aandacht nodig is. Daarom zijn we ermee aan de slag gegaan.’

Pech of geluk

Holland Gate – de vlucht uit Kabul is een reconstructie van de evacuatie in 2021 met veel archiefbeelden en gedramatiseerde scènes. ‘In een hangar in Nijmegen is de chaotische situatie in Kabul nagebootst. Op die manier is geprobeerd het verhaal van de evacuatie zo invoelbaar mogelijk te maken vanuit het perspectief van de Afghanen zelf’, zegt programmamaker en coregisseur Annemieke Ruggenberg.

‘Het gaat vaak over de rol van politiek, maar de verhalen van de mensen om wie het ging blijven nogal eens onderbelicht. Uiteindelijk was er tijdens die beslissende dagen een grote willekeur en was het voor veel Afghanen een kwestie van pech of geluk hebben.’

Ereplicht

Els vult haar collega aan: ‘Nederland was op veel vlakken actief in Afghanistan: vrouwenrechten, defensie, politietrainingen, enzovoort. Maar er was nooit goed nagedacht over wie er wel en niet mee mocht op een vliegtuig naar Nederland. Het motto van Defensie is: leave no man behind. Want het is een ereplicht om mensen die op een missie met Nederlanders werken in veiligheid te brengen. 

En toch zijn er defensiebewakers achtergebleven. Daar is nog steeds veel discussie over. De verantwoordelijkheid wordt afgeschoven. Het heeft voor een deel met het politieke en maatschappelijke klimaat van deze tijd te maken waarin de insteek lijkt om zo weinig mogelijk mensen in Nederland binnen te laten. Maar ik vind dat je een ereplicht in moet lossen. Je kunt geen halve beloftes doen in de sfeer van “We komen jullie wel een keer halen” en het vervolgens niet doen. Deze mensen hebben nu geen leven meer.’ 

Vriendinnen

‘We laten vanuit vele perspectieven zien hoe de evacuaties zijn verlopen. En wat we kunnen leren van de chaos die ontstond. Door bijvoorbeeld een betere afstemming tussen de verschillende ministeries en andere betrokken partijen’, vertelt Annemieke. 

‘We geven de achterblijvers een stem. Door verhalen te vertellen, zoals dat van twee Afghaanse vriendinnen. Zij werden op het vliegveld van elkaar gescheiden. Beiden waren door Nederlandse militairen getraind. Maar de een woont nu hier en de ander zit nog steeds ondergedoken in Kabul. Zij loopt direct gevaar en kan nergens naar toe. 

Tegelijkertijd is de situatie van de familie van de vrouw die wel naar Nederland is gekomen, zeer onveilig. Haar vader is al een keer door de Taliban opgepakt en gemarteld vanwege de activiteiten van zijn dochter. Ze wilde aan onze documentaire meewerken om duidelijk te maken hoeveel er nog aan de hand is.’

Onherkenbaar

De totstandkoming van de serie had veel voeten in de aarde, vertelt Els. Omdat de risico’s zo groot waren. ‘We wilden niemand in gevaar brengen. De meeste mensen zijn onherkenbaar in beeld gebracht om hun veiligheid te garanderen. Afghanen die voorheen met westerse landen samenwerkten, worden gezien als verraders en lopen gevaar. 

We horen zelfs van Afghanen in Nederland dat hun achtergebleven familieleden extra in de gaten worden gehouden. De interviews in Afghanistan zijn gedaan door lokale journalisten die heel voorzichtig moesten werken. Als wij als westerse journalisten in Kabul rond zouden lopen, trekt dat meteen veel aandacht. Zelfs de Talibanstrijder die aan het woord komt, is onherkenbaar omdat hij bang is voor represailles van zijn eigen regime. Omdat hij meewerkt aan een buitenlandse documentaire.’ 

Er komen ook een aantal Nederlandse politici en andere betrokkenen aan het woord. Annemieke: ‘Sommige politici en vele vrijwilligers hebben echt hun nek uitgestoken en zich enorm ingezet om mensen hiernaartoe te krijgen.’ Terugkijkend noemt eindredacteur Els Kabul na Srebrenica een volgende zwarte bladzijde in de Nederlandse geschiedenis. ‘We hopen dan ook dat hier lessen uit worden getrokken.’