Kyiv, 22 maart 2026 – Filaret van Kyiv, het voormalige hoofd van de opgeheven Oekraïens-Orthodoxe Kerk van het Patriarchaat Kyiv (1992-2018), is eergisteren op 97-jarige leeftijd overleden.
Gisteren vond in de Sint-Michaëlskathedraal in Kyiv – eens de hoofdkerk van het patriarchaat – een herdenkingsdienst plaats voor de overledene, voorgegaan door metropoliet Epifanij, hoofd van de Orthodoxe Kerk van Oekraïne, waarin het Patriarchaat Kyiv onder protest van Filaret was opgegaan.
Metropoliet Epifanij prees de overledene als een historisch belangrijke persoonlijkheid voor zowel de kerk als Oekraïne en merkte op dat “zijn naam en zijn werk voor altijd in onze geschiedenis zijn gegrift”.
Epifanij onderstreepte de cruciale rol van de patriarch in de strijd voor een autocefale (onafhankelijke) kerk en de Oekraïense onafhankelijkheid van de “Russische wereld” en benadrukte dat pogingen om hem in diskrediet te brengen zouden mislukken, aangezien “de waarheid en de liefde zullen zegevieren”.
Het stoffelijk overschot van Filaret lag tot vandaag opgebaard in de Sint-Michaëlskathedraal, zodat de gelovigen afscheid van hem kunnen nemen. Vanochtend is het lichaam in een plechtige processie overgebracht naar de Sint-Wladimirkathedraal, waar de begrafenis plaatsvindt.
Filaret werd geboren op 23 januari 1929 als Михайло Антонович Денисенко (Michajlo Antonovitsj Denisenko). Hij kwam uit een arbeidersgezin in de Donbass. Na zijn eindexamen in 1946 ging hij naar het seminarie in Odessa, waar hij cum laude afstudeerde. Daarna studeerde hij aan de Theologische Academie in Moskou. Op 1 januari 1950 legde hij zijn monniksgeloften af en nam hij de monastieke naam Filaret aan. Kort daarna werd hij door patriarch Alexij van Moskou tot diaken gewijd en een half jaar later tot priester. In 1962 werd hij tot bisschop geconsacreerd.
Filaret was van 1966 tot 1992 metropoliet van Kyiv en exarch van Oekraïne binnen de Russisch-Orthodoxe Kerk. Hij was een strijdbare voorvechter van de onafhankelijkheid van de Oekraïense orthodoxie ten opzichte van het Patriarchaat Moskou, met verstrekkende gevolgen.
In juni 1992 werd de Oekraïens-Orthodoxe Kerk van het Patriarchaat Kyiv opgericht. Aanleiding was de weigering van de Russisch-Orthodoxe Kerk om haar Oekraïense exarchaat autocefalie te verlenen. Een Oekraïens nationaal concilie onder leiding van Filaret, toenmalige metropoliet van Kyiv had het Patriarchaat Moskou daar na de onafhankelijkheidsverklaring van Oekraïne in 1991 tevergeefs om verzocht.
De Heilige Synode van de Russisch-Orthodoxe Kerk zette Filaret als hoofd van de Oekraïens-Orthodoxe Kerk af als gevolg van de afscheiding. Zijn criticasters zeiden dat hij zich pas voor de onafhankelijkheid van de Oekraïense kerk was gaan inspannen nadat het hem in 1990 niet was gelukt om patriarch van Moskou te worden.
Met steun van de eerste Oekraïense president Leonid Kravtsjoek bouwden Filarets aanhangers het Patriarchaat Kiev op, dat nu parallel bestond aan de Oekraïens-Orthodoxe Kerk van het Patriarchaat Moskou.
In 1995 werd Filaret gekozen tot patriarch van Kyiv en Heel Oekraïne. Twee jaar later werd hij door het Patriarchaat Moskou geëxcommuniceerd.
In 2014 steunde patriarch Filaret de Euromaidan-beweging en veroordeelde hij herhaaldelijk scherp de annexatie van de Krim en de bezetting van Oost-Oekraïne door pro-Russische eenheden.
Patriarch Filaret streefde naar erkenning van zijn Oekraïens-Orthodoxe Kerk (Kiev Patriarchaat) door het Oecumenisch Patriarchaat van Constantinopel. Begin september 2018 benoemde oecumenisch patriarch Bartholomaios twee exarchen in Oekraïne (aartsbisschop Daniel van Pamphilon (Verenigde Staten) en bisschop Ilarion van Edmonton (Canada)) in het kader van de voorbereidingen voor het verlenen van autocefalie aan de Oekraïens-orthodoxe Kerk. De in 1997 opgelegde excommunicatie werd op 11 oktober 2018 door patriarch Bartholomaios ongeldig verklaard.
In januari 2019 werd aan Filaret de titel ‘Held van Oekraïne’ toegekend, de hoogste staatsonderscheiding van het land. In de nieuw opgerichte opgerichte Orthodoxe Kerk van Oekraïne kreeg hij de titel ‘Honorair Patriarch’.
Enkele maanden na de toekenning van autocefalie aan de nieuwe kerk door Constantinopel keerde Filaret zich zowel tegen het hoofd van de nieuwe kerk, metropoliet Epifanij, als tegen de toekenning van de autocefalie van de fusiekerk door het Oecumenisch Patriarchaat. Hij beweerde dat het Patriarchaat Kyiv bleef voortbestaan. De Heilige Synode maande Filaret en zijn aanhangers in 2020 aan tot verzoening met de Orthodoxe Kerk van Oekraïne. Hoewel die feitelijk nooit tot stand kwam, bleef de kerk onder leiding van metropoliet Epifanij diep respect voor hem koesteren.