Voor het eerst in de geschiedenis noemen meer Nederlanders zichzelf ongelovig dan religieus, blijkt uit een rapport van het SCP. Maar de vragen over dood, ziekte en leven blijven – evenals de drang ergens bij te horen. Deze twintigers en dertigers vinden nieuwe antwoorden.
Op mijn twaalfde
raakte ik de zin van het leven kwijt. Waarschijnlijk door de combinatie van
Grote Veranderingen – van woonplaats, gezinssamenstelling en school – en de
beginfase van de puberteit. Waar komen we vandaan, waar gaan we naartoe als we
doodgaan en heeft het leven eigenlijk überhaupt wel zin? Plotseling werd ik
geconfronteerd met tal van existentiële vragen.
Tijdens mijn
middelbare schooltijd vond ik zin in vriendschappen en uitgaan. Ik studeerde
humanistiek en onderzocht ‘de zin van het leven’. Begon met werken en leerde
zingeving uit schrijven te halen. Maar iets bleef knagen en de grote vragen
over leven en dood bleven onbeantwoord.
Waarschijnlijk ben ik
daarin niet de enige. Sinds de jaren zestig
lopen de kerken leeg, volgens een recent rapport van het Sociaal Cultureel Planbureau noemen meer Nederlanders zich inmiddels ongelovig dan
religieus. Maar als we niet in de hemel komen als we doodgaan, ziektes geen
straf van God zijn en Jezus niet meer ons voorbeeld is, waar gaan we dan heen,
waarom worden we dan wel ziek en hoe moeten we leven?
“Het idee dat we ons leven zelf kunnen ‘maken’ en geen verbinding met iets buiten onszelf nodig hebben, daar komen steeds meer mensen op terug."
Vrijheid versus verbondenheid
De vraag naar
zingeving is in onze tijd erg belangrijk, vertelt hoogleraar filosofie en
religiewetenschap aan de Universiteit voor Humanistiek Laurens ten Kate aan de
telefoon. Ontkerkelijking heeft ons de vrijheid gegeven om autonoom, zonder
religie, te kunnen bepalen wat we doen met ons leven.
Aan die vrijheid
zitten echter grenzen, stelt Laurens. En daar worden we als moderne mens in
toenemende mate mee geconfronteerd. “Het marktdenken dat hoort bij ons
kapitalistischeconomische systeem gaat uit van een ongebreidelde vrijheid voor
iedereen om te ondernemen”, vertelt de hoogleraar. “Maar dat marktdenken staat
meer en meer onder druk, want vernietigt de vrije markt niet de aarde? En
hebben we niet juist een sterke overheid nodig om de huidige maatschappelijke
problemen het hoofd te bieden?”
Iets wat ons kapitalistischeconomische systeem volgens Laurens ook kenmerkt,
is een sterke nadruk op het individu en de overtuiging dat het leven maakbaar
is. Ook die overtuiging is niet meer zo rotsvast, ziet de hoogleraar. “Het idee
dat we ons leven zelf kunnen ‘maken’ en geen verbinding met iets buiten onszelf
nodig hebben zoals medemensen, de samenleving en de planeet daar komen steeds
meer mensen op terug.”
Sommige jonge
volwassenen gaan in deze context op zoek naar nieuwe vormen om zin te geven aan
hun leven, vertelt Laurens. Dat ziet hij onder meer terug in de populariteit
van filosofie, religie en humanistiek als studiekeuze. Zelf brak Laurens met de
traditie van zijn protestantse familie om dominee te worden. Hij vond zin in
een meer ‘vrijzinnige interpretatie van religie’. “Het verlangen naar vrijheid
zit in onze ‘culturele genen’, maar even sterk is de behoefte om ergens bij te
horen. Jongeren zijn op zoek naar manieren om zowel vrij als verbonden te
zijn.”
Hoe vinden mijn
leeftijdsgenoten zingeving in de wereld van vandaag de dag? Ik ging in gesprek
met twintigers en dertigers die hun levensvragen beantwoord zien worden in
hekserij, de islam en het boeddhisme.
De natuur als kerk
“In de natuur vind ik
dezelfde rust als in de kerk van mijn opa en oma. Een heilige ruimte kun je
overal creëren”, vertelt Yalou van der Heijden (26). Ze is praktiserend heks.
Dat doet ze door jaarfeesten te vieren, rituelen uit te voeren tijdens volle
maan, samen te komen met andere vrouwen in ‘vrouwencirkels’ en door haar eigen
menstruatiecyclus te volgen. Ook doet ze ademhalingsoefeningen en maakt ze
minialtaren. Daardoor voelt Yalou meer verbinding met zichzelf, anderen en de
natuur.
Dit bericht op Instagram bekijken
Een bericht gedeeld door We are the Earth || Yalou (@wearetheearth.nl)
Yalou in een vrouwencirkel
Als baby werd Yalou
gedoopt. Haar communie wees ze af omdat ze bang was dat ze de hostie (een
stukje brood dat het lichaam van Jezus representeert) niet zou lusten. Het
gevoel dat er ‘meer’ was bleef. Op reis leerde ze andere religies en
levensbeschouwingen kennen en ze besloot de studie culturele antropologie te
doen. Daar leerde ze meer over natuurreligies en hekserij, dat intrigeerde
haar. Yalou: “In eerste instantie vond ik de feministische kant van hekserij
interessant, maar nu gaat het mij meer om de verbinding met de natuur.”
Waar hekserij aan het
eind van de middeleeuwen door het christendom verboden en bestraft werd, ziet
Yalou de meerwaarde van hekserij in onze tijd. “Veel jonge mensen zijn
ongelukkig in een kapitalistisch systeem waarbij we mee moeten gaan in een
stijgende lijn van succes. Leven met de cyclus van de natuur geeft rust: je kan
niet altijd sneller, beter en meer. Je kunt niet altijd in de piek van de zomer
zitten of oogsten in de lente. Je moet ook ruimte maken voor de verstilling van
de winter. Van de natuur leer ik dat leven en dood bij de cyclus van het leven
hoort en dat na rouw weer ruimte komt voor nieuwe energie.”
Geen vaderlijke god, maar een gevoel van eenheid
Voordat Jamie
Assendorp (32) in aanraking kwam met de islam, studeerde hij filosofie om
antwoorden te krijgen op existentiële vragen als ‘waarom zijn we op de aarde?’
en ‘wat betekent het om hier te zijn?’. Maar de veelheid aan antwoorden en de
vrijheid om elk antwoord te kunnen kiezen, gaf hem een leeg, vrijblijvend en
grenzeloos gevoel.
Jamie
Na zijn afstuderen en
een paar jaar reizen ging Jamie aan de slag als filosofiedocent. In zijn klas
zaten veel islamitische leerlingen en uit solidariteit en nieuwsgierigheid deed
hij met ze mee aan de ramadan. Jamie: “Tijdens de ramadan ben ik een weekend
gaan stiltekamperen. Ik deed een specifieke meditatie waarbij je een wens
formuleert voor een naaste, de gehele mensheid en voor jezelf. Deze wensen
sprak ik hardop uit en het voelde alsof ik gehoord werd. De wens voor mezelf
was dat ik er klaar voor was om mijn liefde met iemand te delen.”
Door een collega werd
hij uitgenodigd voor het Suikerfeest. Hij ervoer tijdens het feest een
gemeenschapszin die hij niet eerder had ervaren én hij ontmoette er zijn
toekomstige vrouw. Naderhand verdiepte Jamie zich verder in het geloof. In
januari dit jaar heeft hij zich tot de islam bekeerd.
“Het voelt alsof ik
in kleine stapjes de juiste kant op ben geleid”, zegt Jamie. “Sindsdien ervaar
ik meer betekenis in het leven, en heb ik het gevoel dat ik deel uitmaak van
een groter geheel.” Hij heeft een begin van een antwoord op grote vragen rondom
zingeving: “We zijn hier om een goed leven te leiden, en daarvoor worden we
uiteindelijk – in het hiernamaals – verantwoordelijk gehouden.”
“Ik ben mijn ‘ik’ wat minder belangrijk gaan vinden, dat geeft veel vrijheid om te kunnen doen wat ik wil.”
Kritische gedachten loslaten
“Ik was over veel
dingen in mijn leven ontevreden,” vertelt Ilse Krabben (32) aan de andere kant
van de lijn. Ze kwam het boek Stilte van Thich Nhat Hanh tegen en de
boeddhistische boodschap van mindfulness sprak haar aan. Ze sloot zich aan bij
de jongerenbeweging Wake Up, die de lessen van Thich Nhat Hanh
praktiseert.
Ilse
“Als jong kind konden
we niet voor onszelf zorgen en de ervaringen die we toen hebben opgedaan kunnen
nog steeds ons leven beïnvloeden”, vertelt Ilse. Van het boeddhisme leerde ze
onder andere om haar kritiek voor het ‘innerlijke kind’ los te laten en milder
naar zichzelf te zijn.
“Eigenlijk is er niet
heel veel veranderd, ik geloof nu alleen mijn kritische gedachten niet meer,”
zegt Ilse. Voor de laatste prinsjesdagviering, een levensbeschouwelijke bijeenkomst
in Den Haag op de gelijknamige dag, werd ze uitgenodigd om een tekst van Thich
Nhat Hanh voor te dragen. De negatieve gedachte dat ze hier niet thuis hoorde
liet ze los.In plaats daarvan focuste ze op haar ademhaling, haar voeten op de
grond, de vreugde die ze voelde om de tekst voor
te lezen.
Ilse: “Ik besefte dat
het eigenlijk helemaal niet om mij ging, of ik het goed ging doen of niet, maar
om de mooie boodschap die ik wilde delen met het publiek. “Ik ben mijn ‘ik’ wat
minder belangrijk gaan vinden, dat geeft veel vrijheid om te kunnen doen wat ik
wil.”
Door het boeddhisme
kijkt Ilse inmiddels ook anders naar de dood: “Ik geloof dat we allemaal
verbonden zijn in één groter bewustzijn. Niks gaat dood, maar alles
transformeert continu. Tijdens meditaties heb ik soms een ervaring waarin er
geen tijd of ruimte meer is. Toen mijn oma overleed voelde het bijna grappig om
te denken dat ze er niet meer was. Want ze heeft alleen een andere vorm
aangenomen.”
Vrij en verbonden
In een ontkerkelijkte
samenleving, missen veel van ons het gevoel verbonden te zijn met iets groters
dan onszelf.Zestien jaar na mijn eerste existentiële crisis, voel ik me
met elk gesprek dat ik over zingeving heb minder alleen. En misschien is dat
wel de manier om zowel vrij als verbonden te zijn: praten over de grote vragen
van het leven. Want ook al hebben we niet gelijk de antwoorden, door het met elkaar
te hebben over ‘zin’ voelen we ons meer verbonden in een door individualiteit
geregeerde samenleving.
Beeld in header boven dit artikel: Yalou, gemaakt door Daniiwolf Photography
