Volledige verantwoording

Wederhoor Buitenlandse Zaken

Buitenlandse zaken wilde niet meewerken aan de serie. We hebben een kennismakingsgesprek op het ministerie gehad en daarna meermaals telefonisch en via de mail contact. Wij legden hen het volgende in het kader van wederhoor voor:  

• Waarom is er niet eerder geacteerd op de waarschuwingen van plaatsvervangend ambassadeur Roels en ambassadeur Wijgers? 
   
• Onderzoekster Sara de Jong vertelt dat er - naast de alarmerende berichten van de ambassade zelf - op 1 juni 2021 een brief is gestuurd vanuit Jens Stoltenberg (ondertekend door andere organisaties) gericht aan o.a. Mark Rutte. In die brief wordt alarm wordt geslagen over de veiligheidssituatie in Afghanistan. Is deze brief bekend geweest bij jullie?   
   
• Waarom staat er niets in het feitenrelaas van BZ over de taak die Janno Cazemier heeft uitgevoerd gedurende de periode dat Cees Roels al weg was en Caecilia Wijgers nog moest aankomen?  
   
• Waarom waren de lijsten niet op orde van wie voor evacuatie in aanmerking kwam?  
   
• In de documentaire noemt onderzoekster Sara de Jong een aantal keer een vergelijking met de evacuaties van andere NAVO landen. Dat zij sneller in actie kwamen en ook nu nog steeds weleens mensen evacueren die via de ‘juridische weg’ een NAVO-land in proberen te komen. Hoe kijkt BZ naar de evacuaties van landen als Groot-Brittannië en Frankrijk? Is dat een goede vergelijking?   
   
• Verschillende sprekers geven aan dat minister Kaag niet aanwezig was bij relevante vergaderingen. Dat het lastig was met haar in contact te komen. Klopt dat?  

Reactie Buitenlandse Zaken

We ontvingen uw vragen over uw documentaire. De evacuatie uit Kaboel in 2021 is uitgebreid onderzocht door de commissie Ruys en beschreven in het rapport ‘Reconstructie en analyse van de evacuatie uit Kaboel in augustus 2021’.  

 De commissie heeft met 229 betrokkenen gesproken en op de meest uitgebreide manier onderzocht wat er is gebeurd. Dit rapport is naar de Kamer gestuurd met een reactie van de regering. Daarmee werd het onderzoek naar deze periode afgesloten. Nu weer naar deze specifieke zaken onderzoek doen, zou de commissie Ruys tekort doen. Mogelijk dat u nog met de onderzoekers heeft gesproken, wanneer er aanvullende vragen zijn die niet in het onderzoek zijn terug te vinden.  

We hebben de vraag naar Janno Cazemier ook voorgelegd aan Maarten Ruys, voorzitter van de evaluatiecommissie. Hij antwoordde dat de commissie nooit van Janno Cazemier heeft gehoord, die naam is geen enkele keer genoemd.  

Wederhoor Sigrid Kaag

We hebben meerdere gesprekken gevoerd met een voormalig politiek assistent van Sigrid Kaag en haar zo een uitgebreide lijst met vragen voorgelegd. Er zijn mails gestuurd om haar reactie te vragen op de beschuldigingen van Roels dat terwijl het bekend was bij de ambassade dat de Taliban aan een opmars bezig was, er niet gehandeld werd door BZ.   

Kaag verweert zich dat de MIVD van niets wist (dit staat ook in het rapport van commissie Ruys) en zij dus ook niet. Roels had dus informele informatie tot zijn beschikking die niet serieus genomen werd.   

Kaag:  

Voor een volledig beeld van de beschikbare informatie ten tijde van de afwegingen van Kabinet Rutte 3, is het gepast de kamerbrieven en respectievelijke debatten, ook die van 21 september 2021, mee te nemen.  
  
Zo informeert bv op 10 augustus 2021 de MIVD dat het onwaarschijnlijk is dat de Taliban binnen 60-90 dagen Kabul met geweld zullen innemen. Zie pagina 42 van cCommissie Ruys voor de juiste verwijzing.  
  
Zo staat eveneens op pagina 3 van Commissie Ruys: “dat Kabul uiteindelijk op 15 augustus 2021 zonder geweld kon worden ingenomen, was niet voorzien door de MIVD. Ook de (inlichtingen)diensten van de partnerlanden en de Taliban zelf waren verrast door de snelheid waarmee de Taliban de macht konden overnemen. Er was sprake van een collectieve inschattingsfout”.  
  
Einde citaat.  
  
Betrokken ministeries waren reeds langere tijd bezig met scenario's, alsmede evacuatie planning. Dit neemt niet weg dat de gehele internationale gemeenschap verrast werd door het tempo van de opmars, incluis de inlichtingendiensten. Dit zijn de feiten.  

---  

Na rijp beraad zie ik nog steeds af van deelname aan deze docu. Qua tijdspad lukt het me ook eenvoudig weg niet.  
  
Ik heb voor de bewuste periode dat ik Min BZ was (medio mei-medio september 2021) verantwoording afgelegd aan de Tweede Kamer en tevens politieke verantwoordelijkheid genomen.   
  
Ik beschouw het rapport van Commissie Ruys eveneens als zeer waardevol. Buiten dit rapport, waar ik volledig aan mee heb gewerkt, heb ik niets toe te voegen.  
  

Verantwoording over veiligheid sprekers 

Veiligheid stond gedurende het hele traject centraal. Bij de start van de opnames waren de risico’s anders dan later in het proces. We hebben de ontwikkelingen voortdurend gemonitord en regelmatig met de betrokkenen gecheckt en geëvalueerd of deelname voor hen verantwoord bleef. Met alle hoofdpersonen is ook tussendoor afstemming geweest over  hun herkenbaarheid en de daarmee verband houdende consequenties. Waar nodig zijn beschermende maatregelen getroffen. Daarnaast hebben de betrokkenen voorafgaand aan uitzending de definitieve montage kunnen bekijken, zodat zij goed wisten in welke context hun bijdrage werd gebruikt. 

Binnen onze redactie was ook een ervaren Afghaanse journalist betrokken bij alle research.  

Blurs en stemvervorming 

Alle geïnterviewden in Afghanistan zijn om veiligheidsredenen onherkenbaar gemaakt, en hun stemmen zijn vervormd. Ook een geïnterviewd Taliban-lid is geblurrd, ter bescherming van betrokkenen en tussenpersonen.    

Voor de Afghanen in Nederland is per persoon in overleg een risico-afweging gemaakt en besproken wat wenselijk en verantwoord was.  
 

AI 

Om de identiteit van één van de personages, Aziza, te beschermen is  AI-technologie ingezet om het gezicht onherkenbaar te maken. Omdat deze persoon een belangrijke rol in de serie heeft, vonden we een blurr niet passend. In de serie wordt het gebruik van AI bij de betreffende beelden duidelijk en transparant vermeld. Om duidelijk te maken dat we de betreffende beelden die met AI zijn gegenereerd als zodanig herkenbaar te laten zijn t.o.v. de rest van de beelden. De inhoud van de gesprekken, de feiten, de authentieke verhalen en context blijven journalistiek volledig intact. 

Achtergrond besluitvorming gebruik AI 

Na een uitgebreid researchperiode waarin we vele uitgebreide gesprekken hebben gevoerd met onze hoofdpersonen Aziza en Mursal is de afweging gemaakt dat Mursal anoniem haar verhaal doet vanuit Afghanistan en Aziza haar verhaal graag in beeld wilde vertellen. Dit deed zij wel overwogen, omdat zij het belang van haar verhaal en de emoties die daarbij meespelen van groot maatschappelijk belang vindt. Daarin zijn de gevaren en risico’s besproken.  

Maar tijdens de draaiperiode veranderde de veiligheidssituatie in het gebied waar haar familie woonachtig is. Ook kregen we nieuwe signalen dat de Taliban actief op zoek was naar de vrouwen die actief waren in het vrouwenteam van het Afghaanse leger. Dit ging uiteindelijk zover dat familie van Aziza in de problemen kwam met de Taliban.  Deze gebeurtenis heeft veel impact gemaakt. Daarop hebben wij in samenspraak met Aziza besloten dat haar verhaal toch geanonimiseerd moest worden. Hiervoor hebben wij diverse opties afgewogen. Om zo dicht mogelijk bij de oorspronkelijke wensen van Aziza te blijven hebben we in overleg met haar gekozen om haar te anonimiseren met AI-technologie, ook wel deepfake genoemd. Hiermee kunnen we haar oorspronkelijke interview zo goed mogelijk intact laten. Zo kan de emotie die zij heeft volledig intact blijven en is alleen het gezicht met AI gereconstrueerd. Het gezicht volgt nog steeds haar oorspronkelijke gelaatsuitdrukkingen en bewegingen.   
 

Veilige AI-Techniek

Als KRO-NCRV hebben we uitgebreid onderzoek gedaan naar een methode om dit veilig te kunnen doen. We hebben hiervoor gezocht naar een speciale AI-tool die we lokaal (dus niet via open AI) kunnen draaien. Dit is van belang omdat we haar oorspronkelijke interview en daarmee haar identiteit niet toevertrouwen aan het internet en de AI-bedrijven die hierop actief zijn. We hebben gekozen voor een programma dat getraind is door AI, maar lokaal (dus zonder internet) draait. We hebben hiervoor gewerkt met een speciale computer en los staat van internet en andere interne systemen. Een zogenoemde standalone computer.  
Het AI-gezicht van Aziza is gecreëerd met het AI-programma Whisk. Haar nieuwe gezicht is gecreëerd enkel en alleen op tekstprompts zonder gebruik te maken van voorbeeld afbeeldingen. Hierdoor weten we zeker dat het gezicht dat we hebben gecreëerd een niet bestaand persoon is. In samenspraak met Aziza hebben we voor het juiste gezicht gekozen en dit als bron bestand gebruikt voor haar beelden.  

Nadien zijn alle oorspronkelijke interviewshots en scenes gewist en ligt er één beveiligde schijf met het bronmateriaal in de kluis van KRO-NCRV.  

Volledige transparantie

Voor KRO-NCRV is volledige transparantie over het gebruik van AI-technologie van groot belang. Daarom werken we met titelkaarten in de uitzending en deze verantwoording op de site. 

1. In de openingskaart van de serie staat bij iedere aflevering: “In overleg met getuigen zijn delen van de serie gedramatiseerd.” en: “interviews in Afghanistan zijn met een lokaal team gefilmd en om veiligheidsredenen anoniem gemaakt”.
2. Onder ieder beeld dat met AI is bewerkt, staat als watermerk onder in beeld: “Gezicht onherkenbaar gemaakt met AI-technologie". In aflevering 1, bij de introductie van dit gegeven, hebben we een titelkaart geplaatst met de tekst: “Het gezicht van Aziza is door AI bewerkt uit recente angst voor de Taliban”.
3. Aan het einde van iedere aflevering verwijst een tekstkaart naar deze uitgebreide verantwoording op de site. “Volledige verantwoording op www.kro-ncrv.nl/hollandgate” 

Eén persoon koos er expliciet voor om haar verhaal herkenbaar in beeld te doen. Die persoonlijke keuze is, na zorgvuldige afweging en in overleg met betrokkene, gerespecteerd.   

Alle betrokkenen hebben schriftelijk toestemming gegeven over de manier waarop zij in beeld zijn gebracht.    
 

Verantwoording totstandkoming drama en reconstructie

Gezichten achter de cijfers De evacuatie uit Kabul was een historisch complex dossier vol politiek en bureaucratie. Maar achter elk Kamerdebat en elk onderzoeksrapport schuilt een menselijk drama. Bij KRO-NCRV geloven we dat deze verhalen pas écht resoneren als ze tastbaar worden. Daarom hebben we de verhalen van Aziza en Mursal verfilmd: om de angst, de vriendschap en de hoop een gezicht te geven die in een anoniem rapport vaak verloren gaan. Op een filmset in Nederland, hebben we met hulp van de input van Afghanen, militairen en andere betrokkenen scènes en situaties zo goed mogelijk nagemaakt. Op basis van foto’s zijn door een professioneel team decors nagebouwd.  

High-end drama als instrument Soms schiet tekst tekort. Juist wanneer bronnen uit veiligheidsoverwegingen anoniem moeten blijven, biedt drama ons de tool om de impact van hun ervaringen invoelbaar te maken. Door te investeren in een hoogwaardige cinematografische vorm, maken we complexe maatschappelijke thema’s toegankelijk voor een breed publiek. 

Feiten als fundament Hoewel we de vorm van drama kiezen, blijft de inhoud stevig geworteld in de realiteit: 

• Nauwe samenspraak: De scènes zijn ontwikkeld op basis van uitgebreide interviews met de hoofdpersonen. 

• Letterlijke bronnen: Dialogen in de serie zijn gebaseerd op hun herinneringen; teksten uit appjes, mails en documenten zijn letterlijk overgenomen uit het originele bewijsmateriaal. 

• Micro versus Macro: Door dramascènes te verweven met authentieke archiefbeelden, plaatsen we het persoonlijke verhaal van twee vriendinnen direct in de chaos van de wereldgeschiedenis. 

Zo maken we de keuzes van destijds niet alleen inzichtelijk, maar ook voelbaar.  

Links naar relevante bronnen 

Rapport commissie Ruys  

Leaving Afghanistan – documentaire 2 luik (VPRO) 

Escape from Kabul – documentaire (Prime video) 

Speelfilm over de evacuatie 13 Days, 13 nights  

Podcast De Afghaanse Hand (KRO-NCRV)