Kardinaal Joseph Ratzinger (1927) was vanaf 1981 prefect van de Congregatie voor de Geloofsleer. Op 19 april 2005 werd hij tot paus gekozen. Hij nam de naam Benedictus XVI aan. Hij trad af op 28 februari 2013. Sindsdien woont hij als 'emeritus paus' teruggetrokken in Vaticaanstad.

 

Jeugd en vroege volwassenheid
Joseph Ratzinger werd als zoon van een politieagent geboren op 16 april 1927 in het Beierse plaatsje Marktl-am-Inn. In 1951 werd hij samen met zijn broer Georg priester gewijd voor het aartsbisdom München und Freising. In 1953 promoveerde hij op een proefschrift over de ecclesiologie van Augustinus. De dissertatie voor zijn habilitatie schreef hij over de historische theologie van Bonaventura (1957).

Hoogleraar
Ratzinger werd hoogleraar dogmatiek en werkte achtereenvolgens aan de universiteiten van Bonn, Münster, Tübingen en Regensburg. Tijdens zijn verblijf aan de universiteit ging hij het marxisme en het atheïsme in toenemende mate als bedreiging zien.

Vaticanum II
Ratzinger maakte naam als adviseur van het Tweede Vaticaans Concilie (1962-1965). Hij had toen zitting in de redactie van het internationale tijdschrift Concilium, samen met onder anderen de theologen Edward Schillebeekx en Hans Küng. 

Aartsbisschop, kardinaal en prefect
Ratzinger maakte na het Concilie carrière in de kerkelijke hiërarchie. In 1977 werd hij benoemd tot aartsbisschop van München en Freising. Op 28 mei 1977 werd hij tot bisschop gewijd en op 27 juni 1977 tot het kardinalaat verheven. Een jaar later, in 1978, nam hij als kardinaal deel aan twee conclaven. Het eerste koos de Italiaan Albino Luciani (Johannes Paulus I), die vroegtijdig overleed. Het tweede koos de Pool Karol Wojtyla. Ratzinger werd een vertrouweling van de nieuwe paus. Johannes Paulus II wist Ratzinger in 1981 te bewegen, naar de Romeinse Curie over te stappen, en er het ambt op zich te nemen van prefect van de Congregatie voor de Geloofsleer.

Relatie met Johannes Paulus II
Als prefect van de Congregatie voor de Geloofsleer maakte Ratzinger al snel naam als verklaard tegenstander van de met name in Latijns-Amerika populaire bevrijdingstheologie. Johannes Paulus II hechtte zoveel waarde aan Ratzingers diensten, dat hij in de loop der jaren tot driemaal toe een door Ratzinger ingediend verzoek om ontslag weigerde in te willigen.

Dominus Iesus
In 2000, hetzelfde jaar dat Johannes Paulus II vergiffenis vroeg voor de zonden begaan in naam der Kerk, publiceerde Ratzingers Congregatie voor de Geloofsleer het document Dominus Iesus. Het document stelt vast dat Christus de enige Waarheid is en dat Hij de ene Katholieke Kerk heeft gesticht; protestantse kerken zouden geen kerk zijn in de strikte zin van het woord, ook al staan hun gedoopten wel in verbinding ('communio') met de Kerk.

Getipt als nieuwe paus
Na het overlijden van Johannes Paulus II op 2 april 2005 werd Ratzinger al snel getipt als mogelijke opvolger. Hij versterkte zijn statuur door in de mis Pro Eligendo Summo Pontifice een indrukwekkende homilie te houden over het geloof der christenen. Daarin benadrukte hij onder meer het belang van een geloofsgemeenschap die ook onder een nieuwe paus de vaste, compromisloze koers zou blijven varen, die door Johannes Paulus II was uitgezet. De woorden van Ratzinger werden, hoogst opmerkelijk, door een aantal aanwezigen met applaus begroet. In dezelfde homilie uitte hij stevige cultuurkritiek: "We zijn bezig met de opbouw van een dictatuur van relativisme, dat niets als definitief erkent en welk ultiem doel louter bestaat uit het eigen ego en zijn verlangens."

Daadwerkelijke uitverkiezing
Op de tweede dag van het conclaaf, 19 april 2005, werd kardinaal Joseph Ratzinger door zijn collega-kardinalen tot paus verkozen, de eerste Duitse paus sinds Victor II (1055-1057). Ratzinger zou in de laatste stemronde ongeveer 100 van de 115 conclavisten aan zijn zijde hebben gekregen, aanzienlijk meer dan de 77 die zijn vereist voor een tweederde meerderheid. Na witte rook en klokgelui presenteerde Ratzinger zich op het balkon van de Sint-Pietersbasiliek aan de wereld als paus Benedictus XVI.

De naam Benedictus
Tijdens zijn eerste audiëntie verklaarde Ratzinger aan de aanwezigen op het Sint-Pietersplein waarom hij voor de naam Benedictus had gekozen. "Ik heb met die naam een verwijzing willen maken naar de vereerde paus Benedictus XV. Deze paus leidde de Kerk van september 1914 tot januari 1922. Het was in postuur een kleine, magere man, maar wel één die met grote kracht een einde probeerde te maken aan de Eerste Wereldoorlog.” Benedictus XVI heeft met zijn naam ook een verwijzing willen maken naar Sint Benedictus van Nursia, een monnik uit de zesde eeuw na Christus, en volgens de paus "een fundamenteel referentiepunt voor de eenheid van Europa en een machtig appèl voor de onbetwistbare christelijke wortels van de Europese cultuur en beschaving".

Eenheid van de christenen
Op 24 april 2005 werd Benedictus XVI op een zonnig Sint-Pietersplein geïnaugureerd. Zijn preek stond bij die gelegenheid in het teken van de eenheid van de christenen. "Geef dat wij weer één kudde met één herder zullen zijn. Sta niet toe dat uw net scheurt, help ons om dienaren van eenheid te zijn!", riep de nieuwe paus uit, verwijzend naar twee passages uit de Evangeliën.

Versnelde zaligverklaringsprocedure JPII
Nog geen maand na zijn aantreden, op 13 mei 2005, maakte Benedictus bekend dat hij de procedure voor de zaligverklaring van zijn voorganger Johannes Paulus II in gang had gezet. De paus bevestigde dat hij de reglementaire wachttijd van vijf jaar in dit geval terzijde had geschoven.

Regensburger Rede
Hij hield op 12 september 2006 in Regensburg een academische redevoering over de relatie tussen geloof en rede. De paus opende zijn toespraak met het aanhalen van een citaat van een 14de-eeuwse dialoog tussen de Byzantijnse keizer Michael II Palaiologos en een “geleerde Pers”. In de betreffende passage zegt de oosters-orthodoxe keizer tegen de Pers: “Laat mij dan zien wat Mohammed voor nieuws heeft gebracht, en je zult er alleen maar slechte en onmenselijke dingen vinden, zoals zijn voorschrift om het door hem gepredikte geloof met het zwaard te verbreiden.” Benedictus zei er uitdrukkelijk bij dat dit een citaat was. Maar dat mocht niet baten. De tekst wekte de woede van fanatieke moslims over heel de wereld. Zo werden in het Midden-Oosten zeven kerken op de West Bank en de Gazastrook aangevallen. En in de straten van de Turkse hoofdstad Ankara werden poppen die Benedictus XVI moesten voorstellen, verbrand. 

Kindermisbruikschandaal
Het pontificaat van Benedictus werd overschaduwd door het immense pedofilieschandaal in de Katholieke Kerk. In diverse westerse landen werden onderzoeken gepubliceerd over katholieke geestelijken die zich aan kinderen hadden vergrepen. De hiërarchie in die kerkprovincies werd beschuldigd van het stelselmatig afdekken van de misdrijven. Ook Benedictus werd hiervan beschuldigd: hij zou als aartsbisschop van München-Freising een pedofiele priester hebben overgeplaatst. De verdediging van het Vaticaan was dat Ratzinger toen al niet meer de dagelijkse leiding over dit Beierse dubbelbisdom had.

Encyclieken
Benedictus' ambtsperiode wordt beschouwd als een theologisch pontificaat. Zijn encyclieken Caritas in veritate (2009), Spe Salvi (2007), Deus Caritas Est (2005) werden alom geprezen om hun diepzinnigheid en helderheid. Ook schreef hij – als Joseph Ratzinger – drie boeken over Jezus van Nazareth. Benedictus voelde zich in zijn element als catecheet, predikant en academisch redenaar. Hij was echter geen grote communicator, waardoor hij menigmaal in de media verkeerd werd begrepen.

Tridentijnse ritus
Een van zijn opmerkelijkste besluiten was om de celebratie van de Romeinse liturgie volgens de preconciliaire ritus algemeen toe te staan. Dat bepaalde hij in de apostolische brief (motu proprioSummorum Pontificum. Voortaan werd de Tridentijnse ritus volgens de hervorming van 1962 de 'Buitengewone Vorm van de Romeinse Ritus' genoemd en de eredienst die door Vaticanum II was hervormd 'Gewone Vorm van de Romeinse Ritus'.

Vatileaks
Grote hervormingen bleven in het pontificaat van Benedictus XVI uit, waardoor binnen de Romeinse Curie spanningen ontstonden. Dit leidde tot de Vatileaks-affaire, waarbij de pauselijke butler werd beschuldigd en veroordeeld wegens diefstal van pauselijke stukken. De stukken werden ter beschikking gesteld aan een journalist, die onderzoek verrichtte naar corruptie binnen het Vaticaan.

Aftreden
Op 11 februari 2013 maakte Benedictus een historische besluit kenbaar: zijn aftreden op 28 februari 2013. Die aankondiging kwam zelfs voor curialen als een donderslag bij heldere hemel. Sinds 1415 was het niet meer voorgekomen dat een bisschop van Rome afstand van de Zetel van Petrus had gedaan.

Franciscus
Benedictus XVI werd op 13 maart 2013 opgevolgd door paus Franciscus (Jorge Bergoglio). Diens eerste encycliek Lumen Fidei was gebaseerd op een onvoltooide tekst van Benedictus XVI. 

Emeritus
De emeritus paus, zoals zijn titel luidt, woont in het voormalig klooster Mater Ecclesiae in de Vaticaanse Tuinen. Daar wijdt hij zich aan gebed en correspondentie. Op uitnodiging van paus Franciscus was hij op 22 februari 2014 aanwezig bij het publiek consistorie in de Sint-Pieter. Een van zijn vrienden, Gerhard Ludwig Müller, werd tijdens deze plechtigheid door Franciscus tot kardinaal verheven. Müller, ooit verantwoordelijk voor de uitgave van het complete theologische oeuvre van Joseph Ratzinger, was door Benedictus benoemd tot prefect van de Congregratie voor de Geloofsleer en door Franciscus in dit ambt bevestigd. 

Tekst: Christian van der Heijden