Pracht en praal, eeuwenoude tradities en grote feesten: allemaal onderdeel van het katholieke geloof. De behoefte naar zingeving groeit, ook onder mensen die zich niet (meer) aan een kerk verbinden. Welke rol speelt het katholicisme daarin? We spreken theoloog Wilfred Kemp over zijn ‘mooiste geloof’: ‘Zingeving ontstaat als je bereid bent om te wortelen in wat er al is.’
Vaticaanstad als inspiratiebron
In het mekka van de katholieken, Vaticaanstad, vraag je je al snel af waarom niet iedereen katholiek is. Het voelt als een indrukwekkend openluchtmuseum. Op een historisch plein, onder de Italiaanse zon en met een goede espresso binnen handbereik, wordt de passie van theoloog Wilfred Kemp voor het katholicisme ineens heel begrijpelijk.
'Wij zijn principiëler: we staan anders tegenover euthanasie, abortus en het homohuwelijk dan de katholieke kerk'
'Het mooiste geloof dat er is'
Tienduizenden mensen, onder wie opvallend veel jongeren, reizen op paaszondag massaal af naar het Sint-Pietersplein om de paasmis in de Sint-Pietersbasiliek bij te wonen. Aansluitend ontvangen ze de zegen Urbi et Orbi (aan de stad en aan de wereld). ‘Viva il Papa’ (Leve de paus), zal het ook dit jaar weer klinken.
Uit onderzoek (God in Nederland) blijkt dat de behoefte aan geloof en zingeving onder jongeren toeneemt. Religie verdwijnt dus niet, dat zie je ook in Rome tijdens Pasen.
Wilfred Kemp: ‘Bij Nederlandse jongeren leeft het katholicisme minder sterk. In Latijns-Amerika is het veel meer onderdeel van de cultuur. Wij Europeanen zijn principiëler: we staan bijvoorbeeld anders tegenover euthanasie, abortus en het homohuwelijk dan de katholieke kerk. Als de paus ooit naar Nederland zou komen, vinden we hem eerder een wereldvreemde man.’
Toch is Kemp – zelf getrouwd met een man – duidelijk: ‘Voor mij is het katholicisme het mooiste geloof dat er is.’ Wat heeft het katholieke geloof jongeren vandaag nog te bieden? Terwijl we over het plein lopen, leggen we Kemp een aantal stellingen voor.
'Mijn man is als het er op aankomt een beter mens dan ik'
Er zijn vele wegen die naar Rome leiden
Wilfred Kemp: ‘Rome staat voor katholicisme, maar ook voor zingeving. Er zijn verschillende bronnen van zingeving, en het christendom is er daar één van. Niet per se de beste, maar wel een die diep in onze cultuur geworteld is. Ons denken en handelen zijn eeuwenlang gevormd door het christendom. Dat kun je niet zomaar wegpoetsen, en dat zou ook zonde zijn.’
Volgens Kemp zoeken mensen soms ver weg wat dichterbij al te vinden is: ‘Ik hoor wel eens vrienden die naar Tibet reizen voor inzichten. Dan denk ik: die inzichten vind je ook in het christendom. Er zijn veel overeenkomsten.’
Toch benadrukt hij dat geen enkele religie absoluut superieur is: ‘Ik vergelijk het wel eens met de uitspraak: ‘’Mijn moeder is de liefste moeder van de wereld.’’ Dat is waar voor jou. Maar ieder kind zegt dat (als het goed is). Zo is het ook met religie.’
Kemp leeft al 45 jaar samen met zijn partner, die niet gelovig is: ‘Dat is nooit een probleem geweest. Sterker: hij is als het er op aankomt een beter mens dan ik.’
Katholicisme is streng in de leer
‘Ik hoorde eens deze uitspraak: ‘’Dogma’s zijn als lantaarnpalen langs de weg, ze kunnen je weg verlichten. Slechts dronkaards klampen zich aan hem vast.’’
Volgens Kemp zijn regels onvermijdelijk in een wereldwijde religie: ‘Het christendom verspreidde zich over verschillende gebieden, en daardoor ontstonden verschillen. Daarom zijn er afspraken gemaakt.’
Hij vergelijkt het met voetbal: ‘Je kunt niet in elk werelddeel andere regels hebben, anders werkt een WK niet.’ Maar dogma’s zijn volgens hem geen doel op zich: ‘Het is niet de bedoeling dat je alleen maar regels volgt. Je moet ook zelf nadenken, dat is typisch katholiek.’
Het geweten speelt daarin een centrale rol, legt Kemp uit: ‘De officiële leer zegt zelfs: je eigen geweten is het hoogste gezag. Niet in de zin van ‘doen waar je zin in hebt’, maar als weloverwogen keuze.’
Katholicisme is een blij geloof
‘Ja, en nog gratis ook’, zegt Kemp lachend. ‘Het glas is bij katholieken altijd halfvol. Het besef van zonde speelt minder zwaar dan bij onze protestantse broeders en zusters. En we kunnen goed feesten, denk maar aan carnaval.’
Geloven doe je in de kerk
‘Ja en nee.’ Kemp is kritisch op individualistisch geloof: ‘Ik denk dat je de gemeenschap nodig hebt. Anders gaat het alle kanten op.’ Volgens hem helpt de kerk juist op momenten van twijfel: ‘Er zijn altijd momenten waarop je denkt: Waar is God? Dan is het fijn als anderen je steunen.’
De rituelen spelen daarin een belangrijke rol: ‘In de mis, in het ontvangen van de hostie, komt het geloof voor mij tot leven. Daar ervaar ik iets van Gods aanwezigheid. Ik zou het missen als ik dat niet zou hebben. Volgens mij mis je dan iets heel essentieels.’
'Zingeving ontstaat als je bereid bent om te wortelen in wat er al is'
Katholicisme draait om traditie
‘Ja, maar traditie is geen blok aan je been. Het is iets levends dat steeds opnieuw betekenis krijgt en daarmee ook weer actueel is.’
Kemp geeft een voorbeeld uit zijn radioprogramma Tussen hemel en aarde over klassieke muziek. In de periode voor Pasen liet hij muziek horen over de val van Jerusalem. Ik kreeg na de uitzending een reactie van iemand die zei: moet je hier niet iets aan toevoegen? Want heel Gaza ligt in puin.’
Toen ik Godsdienstles gaf op de basisschool en verhalen vertelde uit de Bijbel kreeg ik regelmatig de vraag: ‘’Pastor Wilfred, is dat nou echt gebeurd?’’ Mijn standaardantwoord was dan altijd: ik zal het je nog sterker vertellen: het gebeurt nog steeds.’
Volgens Kemp verbindt traditie het verleden en heden: ‘We hebben de behoefte om ergens bij te horen. We willen onze geschiedenis ontdekken en daarmee verbonden blijven. Dat is het mooie aan traditie.’
Maar: ‘Een traditie moet altijd verrijken en tot leven wekken. En zeg nooit: dat moet nou eenmaal zo, omdat het vroeger ook zo was. Dat is een foute manier van traditie gebruiken.’
Jongeren zoeken zingeving, ouderen bouwen op traditie
‘Ja, maar ik zou het voor de jongeren een gemis vinden als ze tradities helemaal niet meenemen.’ Volgens Kemp heb je wortels nodig: ‘Zingeving ontstaat als je bereid bent om te wortelen in wat er al is.’
‘Er zitten wijsheden in die in de loop van de eeuwen ontstaan zijn. Waarom zou je daar geen gebruik van maken? Waarom zou je zelf opnieuw het wiel gaan uitvinden?’
Tegelijkertijd moeten tradities blijven bewegen: ‘Jongeren kunnen tradities nieuw leven inblazen. En ouderen kunnen jongeren laten zien dat ze het niet alleen hoeven te doen.’
Rome inspireert wereldwijd de geloofsbeleving van jongeren, maar niet in Nederland
‘In Nederland speelt Rome nauwelijks een rol in de geloofsbeleving van jongeren. In Latijns-Amerika is dat totaal anders.’
Daar zit volgens Kemp ook een imagoprobleem: ‘Het christendom wordt Nederlandse jongeren vaak gezien als saai en ouderwets. Terwijl de boodschap, die van naastenliefde en verbondenheid, juist heel actueel is.’
Hij wijst op denkers zoals de Belgische psychiater en hoogleraar Dirk de Wachter: ‘Die vertellen eigenlijk hetzelfde verhaal, maar trekken wel volle zalen. Het laat zien dat het vooral om gaat wie het zegt.’
Wilfred besluit: ‘Het christendom is en blijft een belangrijke bron van zingeving. Ik ben er van overtuigd dat het actuele antwoorden biedt op voor ons moderne levensvragen. Ook die van jongeren. De vraag is vooral: hoe vertel je dat verhaal vandaag de dag?’
