Perspectief van de kinderen ontbreekt 

Documentaires over sektes zijn populairder dan ooit. Streamingdiensten staan er vol mee, en met name de Bhagwan-beweging – rond goeroe Bhagwan Shree Rajneesh, later Osho – blijft fascineren. De zesdelige Netflix-serie Wild Wild Country trok miljoenen kijkers en liet een kleurrijk, soms bizar beeld zien van een spirituele beweging die in de jaren zeventig en tachtig wereldwijd volgelingen trok. 

Maar één perspectief ontbrak vrijwel volledig: dat van de kinderen. Ruim twintig jaar na haar persoonlijke documentaire Communekind keert filmmaker Maroesja Perizonius terug naar dit beladen onderwerp met Generatie Bhagwan, een indringende film die het grootschalige seksueel misbruik van kinderen binnen de beweging blootlegt.

Niet zwijgen

De filmmaker weet waarover ze spreekt. Ze groeide zelf op in Bhagwan-communes en was nog een kind toen grenzen structureel werden overschreden. In Communekind (2004), destijds uitgezonden door NCRV, reconstrueerde ze haar jeugd en confronteerde ze haar moeder met wat er destijds misging. Het was een intieme film, klein van opzet. 

Generatie Bhagwan is groter, confronterender en collectiever. ‘Ik was eigenlijk niet van plan ooit nog iets over sektes te maken’, zegt Maroesja. ‘Ik wilde niet dat dit onderwerp me bleef achtervolgen als maker. Maar na Wild Wild Country kon ik niet zwijgen. Er werd met geen woord gerept over de slachtoffers. Over de kinderen.’ 

Wat haar vooral raakte, was de stilte. In besloten Facebookgroepen las ze hoe oud-communekinderen elkaar vonden na de Netflix-serie. Woede, pijn en herkenning kwamen samen. ‘Er werden daar zó veel misbruikverhalen gedeeld. Dat zette bij veel mensen kwaad bloed. Toen wist ik: er moet een antwoord komen.’

Patroon blootleggen 

Dat antwoord werd Generatie Bhagwan. In de documentaire delen mannen en vrouwen die als kind opgroeiden binnen de beweging hun ervaringen. Samen leggen ze een patroon bloot van misbruik en uitbuiting dat niet incidenteel was, maar structureel. Maroesja gaat daarbij verder dan alleen getuigenissen. Ze confronteert daders en hooggeplaatste verantwoordelijken en stelt de vraag die al decennialang onbeantwoord bleef: hoe kon dit gebeuren? 

‘Er waren wereldwijd op het hoogtepunt zo’n zeventig communes’, vertelt ze. ‘Niet iedereen heeft daar iets verschrikkelijks meegemaakt. Er zijn ook kinderen die vertellen dat ze gelukkig waren. Maar de schaal van het misbruik was gigantisch. Soms begon het al vanaf zeven jaar. Met ouders erbij, zonder ouders. Dat kun je niet meer wegzetten als incidenten.’ 

Een sleutelrol in de film speelt de taal van de sekte. ‘Elke sekte heeft zijn eigen jargon. Bij ons waren dat Engelse woorden als surrender, no boundaries, share your energy, go with the flow en just say yes. Dat klinkt onschuldig, maar het betekende: geef je over en stel geen grenzen. Er was vrije seks en kinderen werd niet geleerd nee te zeggen. Als je zo opgroeit, raak je geconditioneerd. En daar maakten daders misbruik van.’

(tekst loopt door onder foto's)

Erkenning

Wat Maroesja hoopt te bereiken met de film is helder: erkenning en genoegdoening. ‘De Oshobeweging bestaat nog steeds, onder andere namen. Ze dragen geen oranje gewaden meer, maar ze zijn er wel. Ze organiseren yogacursussen, verkopen boeken, staan op de London Book Fair. Er zijn hele generaties die niet weten dat Osho Bhagwan is. Mensen zien mooie quotes op TikTok en steunen indirect een organisatie met een duister verleden.’ 

Volgens haar zit er nog altijd veel geld bij de stichting, terwijl veel voormalige communekinderen beschadigd achterbleven. ‘Sommigen hebben nooit onderwijs gehad, zijn verslaafd geraakt of in klinieken beland. Zij hebben nooit compensatie gekregen. Er zijn ouders geweest die hun huizen verkochten en alles doneerden aan Bhagwan. Na de instorting bleven ze berooid achter, samen met hun kinderen.’

Waarheid

Voor de documentaire reisde Maroesja naar plekken in Europa waar de Osho-stichting nog samenkomt. Ze sprak daar ook met mensen die verantwoordelijk waren voor het systeem waarin misbruik kon plaatsvinden. 

‘Wat mij het meest schokte, was dat ze nog steeds geen verantwoordelijkheid nemen. Net als vroeger, toen ze zeiden: “Jullie hebben het geluk zo op te groeien.” Ze vonden dat ze zelf strikter waren opgevoed en dat we blij moesten zijn met de vrijheid en het gebrek aan regels. Er waren immers geen taboes. Dat hadden zij ook wel gewild. En natuurlijk vonden ze ook dat we zo'n geluk hadden in de buurt te zijn van een “verlichte meester” of een “levende boeddha”.’

In de film onthult de maker voor het eerst ook dat Bhagwan zelf betrokken was bij seksueel misbruik. ‘Dat was voor veel mensen een brug te ver. Hij werd gezien als een heilige, iemand die zich niet zou verlagen tot seks. Maar de waarheid is ingewikkelder en pijnlijker.’ 

Dat Generatie Bhagwan nu gemaakt kon worden, heeft ook te maken met de tijdgeest. ‘Met #MeToo is er veel veranderd. We kijken anders naar seksueel misbruik en machtsverhoudingen. Het besef is gegroeid dat kinderen altijd slachtoffer zijn, ook als het lijkt alsof ze instemmen. Alsof het normaal is dat een dertienjarige verliefd is op een volwassene. Dat gaf mij de kracht om dit verhaal nu groter te vertellen.’

(tekst loopt door onder foto's)

Trots

De impact reikt ook tot haar persoonlijke leven. Haar moeder, die na Communekind zwaar werd bekritiseerd, heeft de nieuwe film gezien. ‘Ze is nu ziek en in haar laatste hoofdstuk aangekomen. Maar ze is trots. Tussen ons is alles gezegd. Onze band is door de films juist beter geworden.’ 

Volgens Maroesja is de film niet alleen een terugblik, maar ook een waarschuwing. ‘Sektes zijn actueler dan ooit, zeker na corona. Als je eenmaal binnen bent, wordt kritisch denken langzaam uitgeschakeld. Kinderen zijn daarin het meest kwetsbaar. Daarom moeten we blijven kijken, blijven vragen en blijven luisteren.’

Maroesja: ‘De Bhagwan-beweging werd in de jaren zeventig en tachtig nog gezien als iets moois, iets liefs. Het was een “geaccepteerde” sekte. Iedereen leek blij, ze werkten hard, het was schoon en ogenschijnlijk deden leden geen vlieg kwaad. Zanger Ramses Shaffy zat erbij – ik kende hem een beetje, een hele lieve man – die kwam ook op tv en in de krant. Het was allemaal interessant, het waren intelligente mensen. Dit was goed. Maar ondertussen was het net zo mis als in andere sektes.’

Generatie Bhagwan doorbreekt dat zwijgen. Niet uit wrok, maar uit verantwoordelijkheid. ‘Er moest iemand voor deze kinderen opstaan’, zegt Maroesja. ‘En dat heb ik gedaan.’

Stream Generatie Bhagwan nu bij KRO-NCRV op NPO Start.