De bewuste klant blieft het niet meer: palmolie. Tropische bomenkap in de boodschappen. Gelukkig is er palmolievrij en de meest populaire palmolievervanger klinkt als sjee en schrijf je als shea. Bijzonder smeuige boter, niet uit een palmboom geplukt, maar uit... ja, wat eigenlijk? Keuringsdienst van waarde zoekt naar shea en zeg sheaminee zodra die hem gevonden heeft.

Palmolievrij

Naar schatting bevat 50 tot 60 procent van de supermarktproducten palmolie. Het is goedkoop, reuk- en smaakloos en verbetert de stabiliteit en smeerbaarheid van een product. Klinkt goed. Een pot chocopasta, pindakaas of margarine moet immers smeerbaar zijn. Maar liever niet ten koste van een oerwoud.

Voor de aanleg van oliepalmplantages is al veel tropisch bos gekapt. Dat gebeurt nog steeds, waardoor onder meer orang-oetans hun leefgebied verliezen. Daarnaast zijn er in de palmolieketen misstanden rond arbeidsomstandigheden en mensenrechten. Genoeg reden om voor palmolievrij te kiezen. Het vet moet alleen wel ergens door worden vervangen.

Maak jij je zorgen om toegevoegde palmolie in voeding?

Keuzen

Wat betekent palmolievrij?

Een steeds groter deel van de industrie denkt die vervanger te hebben gevonden in sheaboter. Het zit inmiddels in allerlei producten: van koekjes en soep tot cosmetica. Vaak staat daarbij de tekst ‘palmolievrij’.

Ook Anil Soekhoe gebruikt sheaboter in zijn vegan bakkerij. Hij kiest bewust voor margarine met shea vanwege het slechte imago van palmolie. ‘Het is slecht voor het milieu en de verwerking ervan is gewoon niet goed.’ Maar wat is sheaboter eigenlijk, en waar halen ze dat vandaan?

Wat is sheaboter?

Sheaboter of sheavet is een plantaardig vet dat wordt gewonnen uit kariténoten. Deze noten bevinden zich in de vruchten van de Afrikaanse karitéboom, ook wel sheaboom genoemd.

En het is lang niet alleen eten waar shea in zit. Door de hydraterende en verzachtende eigenschappen is sheaboter ook erg geliefd in de cosmetica-industrie. Maar hoe maak je van een noot boter?

De noten worden gedroogd en gekraakt. Vervolgens worden de kernen geroosterd, gemalen en gekneed om er sheavet of sheaboter van te maken. De karitéboom groeit in een strook van 5000 kilometer die door 21 Afrikaanse landen loopt, waaronder Ghana, Nigeria en Burkina Faso.

Maar hoe zit het met de mensen die die noten verzamelen? ‘Ik ga ervan uit dat iedereen die zakendoet in de wereld het beste voorheeft met hun leveranciers,’ zegt vegan bakker Anil Soekhoe. ‘Ik geloof in een goede wereld.’

Beperkte oogst door afname sheabomen

In Ghana gaan we op pad met een groep vrouwen die de savanne opgaat om sheanoten te rapen. Ze verzamelen de noten onder bestaande karitébomen die van nature in het landschap groeien.

Er ligt alleen minder voor het oprapen dan de notenraapsters zouden willen. Een van de vrouwen vertelt dat er door klimaatverandering, bosbranden en landbouw steeds minder bomen overblijven. ‘Elk jaar gaan er bomen dood en er groeien weinig vruchten door de droogte.’

Meer bomen planten dan maar? Zo makkelijk gaat dat niet. Volgens onderzoeker Maja Slingerland draagt een sheaboom pas na vijftien jaar vruchten en duurt het tot 45 jaar voordat hij zijn topproductie bereikt. Een oliepalm draagt daarentegen volgens haar na drie jaar al vruchten en bereikt na zeven jaar zijn topproductie.

Volgens Slingerland is de productie van palmolie bovendien veel efficiënter. ‘Een sheaboom levert ongeveer 2,5 kilogram aan sheaboter. Uit één palm kun je zo’n 20 tot 25 kilo palmolie per jaar halen.’

Wie verdient er aan shea?

Voor hun inkomen zijn de vrouwen dus afhankelijk van het seizoen en de oogst. ‘We moeten er hard voor werken en krijgen niet de prijs die we willen,’ aldus een Ghanese notenraapster. ‘Als er een goede oogst is, kunnen we dingen voor onze kinderen betalen, zoals pannen, schoolgeld en zeep.’ Maar dit jaar blijft daar weinig voor over.

Cosmeticahandelaar Kai Beljon zegt juist shea uit Ghana te kopen omdat vrouwen daar volgens hem eerlijk betaald krijgen. Heske Verburg, directeur van Solidaridad, schetst een ander beeld.

Volgens haar verdienen de vrouwen met het rapen geen leefbaar inkomen, terwijl verderop in de keten behoorlijke marges worden gemaakt. Dat de boter uit Ghana komt, vertelt op zichzelf kennelijk nog weinig over de verdiensten. Maar waar in de keten wordt dan geld verdiend?

Gebrek aan toezicht

Bij een Ghanese sheacoöperatie laat producent Esther Naanbier zien hoeveel werk er na het rapen volgt. Van wassen tot sorteren, malen tot kneden: veel gebeurt met de hand.

Maar ook hier is het geen vetpot. ‘Inkopers beweren dat ze er vrouwen mee willen helpen, maar wat ze betalen is niet genoeg om van rond te komen,’ zegt Naanbier. Volgens haar verdienen vooral de bedrijven die shea in eindproducten verwerken.

Als we een westerse producent bellen, krijgen we te horen dat het moeilijk is om volledig zicht te krijgen op deze productieketen. ‘Er zijn geen labels en keurmerken voor fair labour in die industrie. Ik kan daarom ook niet met 100 procent zekerheid zeggen dat dat allemaal goed zit.’

Omgekeerde wereld

In alle landen waar karitébomen voorkomen, is shea een belangrijk onderdeel van de lokale cultuur. Ze gebruiken het onder andere voor hun huid en bakker erin. Door de toenemende vraag naar shea wereldwijd en de teleurstellende oogst, blijft er voor de lokale bevolking echter niks meer over.

‘Doordat vrijwel alle sheanoten uit Ghana geëxporteerd worden, kunnen lokale mensen ze niet meer betalen,' aldus sheaproducent Esther Naanbier. Als gevolg zijn veel Ghanezen genoodzaakt om over te stappen op een ander vet om in eten in te koken: palmolie. De olie die wij uit ons koekjes en margarine weren, belandt daar noodgedwongen alsnog in de pan.

Lokale producenten zijn daarom naar de overheid gestapt om de export te verbieden, en shea weer betaalbaar te maken voor de lokale bevolking. Een algeheel verbod komt er niet, maar volgens Naanbier wordt er wel toegezegd de handel te reguleren.

Toch weer palmolie kopen?

Heske Verburg, directeur van Solidaridad, stelt dat de toenemende populariteit van sheaboter in producten vooral te wijten is aan marketing. ‘Als je echt iets wil doen aan misstanden in de keten, kun je prima palmolie blijven kopen, zolang deze duurzaam geproduceerd is.’

In de palmolieketen bestaan al duurzaamheidsinitiatieven en keurmerken. Dat betekent volgens Verburg niet dat de problemen voorbij zijn: er wordt nog steeds ontbost. ‘Maar het is een farce om naar shea over te stappen en te denken dat je daarmee alle problemen oplost.’

Een ander alternatief is om producten te kopen die überhaupt geen shea of palmolie bevatten. Voor de meeste producten zijn namelijk tal van alternatieven. Er is pindakaas van 100 procent pinda, margarines met zonnebloem- of raapzaadolie en je kunt ook prima bouillonblokjes zonder toegevoegde olie vinden.

Meer van Keuringsdienst van waarde weten?

Schrijf in je voor de nieuwsbrief Groener eten & leven. Al duizenden mensen gingen je voor!

Keuringsdienst van waarde - Ersin - Olijfolie