Iedereen kent ’m wel: de Schijf van Vijf. Dat kleurrijke rondje dat ooit op schoolborden hing en nog steeds opduikt in voorlichtingscampagnes. Maar hoe is hij ooit in het leven geroepen? En hoe is hij in de loop der jaren veranderd?
1953 – eten om tekorten te voorkomen
De eerste Schijf van Vijf komt uit 1953 en is een idee van Cees den Hartog, toenmalig directeur van het Voorlichtingsbureau voor de Voeding, de voorloper van het huidige Voedingscentrum. Dit bureau wordt na de Tweede Wereldoorlog in het leven geroepen om mensen te adviseren over het tekort aan voedsel. Ondervoeding is in die tijd nog een groot probleem.
Den Hartog reist in 1951 naar de Verenigde Staten en stuit daar op ‘the wheel of good eating’ met daarop zeven groepen voedingsmiddelen die een mens nodig heeft. Deze visuele manier van adviseren spreekt hem aan. Terug in Nederland ontwikkelt Den Hartog samen met andere medewerkers van Voorlichtingsbureau voor de Voeding een cirkeldiagram met vijf vakken voor verschillende voedingsgroepen.
In 1953 verschijnt het plaatje voor het eerst in een brochure en krijgt later de naam ‘Schijf van Vijf’. De keuze aan verschillende producten in is die tijd nog erg beperkt en dat zie je terug op de Schijf van Vijf.
Jaren ’70 en ’80 – van genoeg naar gezond
In de loop der jaren verandert het aanbod aan voedingsproducten in Nederland onder andere dankzij de komst van immigranten en de mogelijkheid om in het buitenland op vakantie te gaan.
De schijf van 1971 krijgt vooral een visuele update. Maar tien jaar later gaat ook de inhoud op de schop. De schijf van 1981 bestaat uit vier vakken en richt zich op de maaltijden in plaats van het dagpatroon. Ook de boodschap verandert, want dankzij nieuwe onderzoeken worden verschillende ziektes zoals hart en vaatziektes toegeschreven aan ongezond eten.
Voor het eerst krijgt de Nederlandse bevolking het advies om vooral plantaardig te eten en matig te zijn met vet. Onder andere rijst en pasta doen hun intrede en paprika en broccoli verschijnen in het groenten en fruitvak.
Jaren ’90 en ’00 – vrijheid en verwarring
De Maaltijdschijf wordt in 1991 vervangen door de voedingswijzer. Slechte voeding bestaat niet is het uitgangspunt en de persoonlijke vrijheid staat voorop. De producten worden daarom expres abstract afgebeeld.
Maar die vrijheid blijkt ook verwarrend. Want wat is dan nog een gezonde basis? In 2004 keert de Schijf van Vijf terug, inmiddels onder het Voedingscentrum, dat in 2000 ontstaat uit een fusie van verschillende organisaties.
De Schijf van Vijf wordt in zijn oude glorie herstelt met naast vakken voor groente en fruit, vetten, eiwitten en graanproducten een apart vak voor dranken. Opvallend is ook het verdwijnen van kaas, te vet en te zout, en de introductie van vleesvervangers afgebeeld in de vorm van tofu.
2016 – minder, maar beter
De Schijf van Vijf krijgt in 2016 een update en is gebaseerd op de Richtlijnen Goede Voeding van de Gezondheidsraad uit 2015. De insteek verandert opnieuw: niet alleen wat je nodig hebt, maar ook wat je beter kunt beperken.
Producten zoals bewerkt vlees, groente waaraan zout is toegevoegd, gezoete zuivel en harde vetten zijn geschrapt en de aanbeveling voor groente gaat omhoog van 200 gram naar 250 gram per dag. Ook is er een nieuw advies voor wekelijks een portie peulvruchten en dagelijks een handje noten. Terug van weggeweest is de kaas, maar dan wel vetarm en mager. Want wat zou de Nederlander zonder kaas moeten?
2026 - Minder rood vlees
De nieuwste Schijf van Vijf - die op 9 april 2026 geïntroduceerd werd - hanteert dezelfde vijf vlakken als voorheen. De grootste verandering zit binnen het roze vlak. Het advies voor vlees gaat van maximaal 500 gram per week naar 300 gram, waarvan slechts 100 gram mager rood vlees. Daarmee gaat het Voedingscentrum verder dan de Gezondheidsraad.
De Gezondheidsraad adviseerde in december 2025 namelijk nog om maximaal 200 gram rood vlees per week te consumeren. Vanwaar deze strengere norm? Ook het milieu speelt een rol bij de nieuwe adviezen van het Voedingscentrum. 'Gezondheid, duurzaamheid en voedselveiligheid horen onlosmakelijk bij elkaar. Met de vernieuwde Schijf van Vijf laten we dat zien,' stelt het Voedingscentrum.
2026 - Meer peulvruchten
Het Voedingscentrum haakt daarom in op het advies van de Gezondheidsraad om in plaats van 120 - 180 gram peulvruchten 250 gram peulvruchten per week te consumeren.
Het vervangen van bewerkt en rood vlees door peulvruchten verlaagt volgens de Gezondheidsraad namelijk het risico op slagaderverkalking. Peulvruchten blijken in onderzoeken te leiden tot een verlaging van LDL-cholesterol, vetdeeltjes die zich kunnen ophopen in de bloedvaten, waardoor slagaders vernauwen.
Advies geen verplichting
De makers van de Schijf van Vijf zien ook in dat de situatie per persoon verschilt op basis van geslacht, leeftijd en eet-voorkeuren. Met de Schijf van Vijf voor jou-tool zie je daarom eenvoudig welk advies past bij jouw situatie.
‘Het geeft mensen richting en advies over gezond eten’, stelt minister Sophie Hermans van Volksgezondheid (VVD). ‘Maar het blijft een advies.’ Het Voedingscentrum zegt te benadrukken dat niet alleen consumenten iets moeten veranderen aan hun eetpatroon. 'Ook de overheid, producenten en aanbieders hebben veel invloed op de eetkeuzes die mensen maken.'
Meer van Keuringsdienst van waarde weten?
Schrijf in je voor de nieuwsbrief Groener eten & leven. Al duizenden mensen gingen je voor!
