Waar zijn de stieren?

Wie een kijkje in de wei of bij de melkveehouder neemt, ziet enkel koeien staan. Dat is geen toeval. Stieren wil de melkveehouder namelijk niet: niet alleen vanwege het gebrek aan melkproductie, maar ook vanwege het gevaar.

Een boerin vertelt De Keuringsdienst dat haar zoon door een stier werd aangevallen en zichzelf alleen kon redden door in een sloot te springen. Maar om nieuwe koeien te krijgen, heb je toch echt mannetjes nodig. Dus waar zijn al die stieren dan?

De vader zit in een vat

Een melkveehouder zegt: ‘De mannetjes zitten in een stikstofvat. Niet letterlijk natuurlijk, maar hun sperma wel.’ Op vrijwel elk melkveebedrijf komt geen levende stier de koe dekken. Alles gaat via kunstmatige inseminatie.

Dat heeft drie voordelen: het is veiliger voor de boer, de koe en het voorkomt dat één stier op termijn ook zijn eigen dochters zou dekken. Maar het biedt nog iets anders: volledige controle over wie de vader wordt. Hoe werkt dat?

Koeien koppelen met een adviseur

Fokkerijadviseur Huub Peek helpt melkveehouders bij het kiezen van de juiste stier voor elke koe. Per dier maakt hij een sterkte-zwakteanalyse: waar zit de zwakke plek en welke stier kan dat in de volgende generatie corrigeren?

Dat koppelen van de juiste stier aan een koe draait vooral om efficiëntie. Bij de selectie kan de paringsadviseur naar pakweg honderd kenmerken kijken. De hoogte van de koe, de stand van de klauwen, het melktype, geboortegemak en zelfs de lengte van de spenen, om er maar een paar te noemen.

Van romantiek is er niet echt te spreken. De koe en stier krijgen elkaar bovendien nooit te zien. Het gaat allemaal via kunstmatige inseminatie.

De juiste speen

Fokken op de lengte van spenen klinkt voor de meeste mensen misschien als waanzin, maar voor de melkveehouder is het van cruciaal belang. Het gros van de koeien in Nederland wordt namelijk gemolken met een robot.

Als spenen te kort zijn of te dicht op elkaar staan, werkt de robot niet goed. En te lange spenen? Die vergroten het risico op schade. Daarom zijn er gespecialiseerde computerprogramma’s die uitrekenen welke combinatie van koe en stier de voorkeur heeft voor het optimale kalf.

‘We kijken naar gezondheid, duurzaamheid en productiviteit,’ legt fokkerijadviseur Huub Peek uit. ‘Voor de productiviteit streven we naar een levensproductie van 100.000 kilogram melk.’ Oftewel: een koe die in haar leven 100.000 literpakken melk vult.

Van sprong naar rietje

Het leveren van het perfecte stierenzaad is dan ook big business. We gaan langs bij een kunstmatige-inseminatiestation (KI-station) om te zien hoe de schepping een handje wordt geholpen.

Fokker Gerard Scheepens legt uit dat van één zaadlozing 400 tot 500 rietjes worden gemaakt, dunne plastic buisjes met het sperma van de stier. ‘De veehouder betaalt zo’n 16 euro per rietje, dus dan kom je op ongeveer 6.500 euro uit.’ En die handel stopt niet bij de grens: het zaad van populaire stieren gaat de hele wereld over. Fokkers behalen dan ook jaarlijkse omzetten die in de honderden miljoenen lopen.

Hoe één vader duizenden dochters krijgt

Terwijl er jaarlijks ongeveer 1,2 miljoen kalveren uit melkkoeien worden geboren, ligt het aantal gebruikte vaders veel lager. Voormalig veearts Frederieke Schouten zegt dat sommige populaire stieren per jaar meer dan 20.000 koeien kunstmatig insemineren.

Fokker Tjebbe Huybrechts heeft de grootste zaaddonor van Nederland: Delta Perfect, de nummer één van Nederland. Deze zesjarige stier heeft potentieel al ongeveer 110.000 nakomelingen en gaat hoogstwaarschijnlijk nog lang niet met pensioen. Maar als iedereen dezelfde stier wil, levert dat dan geen problemen op?

De risico’s van inteelt

Fokker Walter Liebregts legt uit dat er wereldwijd ongeveer 30 miljoen geregistreerde Holstein-koeien zijn. ‘Van die 30 miljoen zijn er misschien nog 25 die in vijf generaties geen gezamenlijke voorouders hebben. Inmiddels zijn het allemaal neven en nichten van elkaar. Het is één dicht op elkaar gefokte populatie.’ Maar de toename van inteelt brengt ook allerlei risico’s met zich mee.

Door succesvolle genen dichter bij elkaar te brengen, kun je gewenste eigenschappen vastleggen. ‘Maar hier zit ook een valkuil,’ legt fokker Tjebbe Huybrechts uit. ‘Er kunnen meerdere erfelijke gebreken ontstaan die letaal zijn en schade berokkenen.’

Genmutaties zoals muscle weakness, BLIRD en vruchtbaarheidsproblemen bijvoorbeeld, of bulldogkalveren die vrijwel niet levensvatbaar zijn. ‘Zo’n erfelijk gebrek kan zich onopvallend en geleidelijk binnen een populatie verspreiden. Maar als een populaire fokstier het heeft, loopt het snel uit de hand,’ aldus Chad Dechow, ontdekker van muscle weakness.

Regelgeving

Maar hebben al die genmutaties als gevolg van inteelt niet tot regelgeving geleid?

Voormalig veearts Frederieke Schouten zegt in de Keuringsdienst van waarde-uitzending: ‘Volgens genetici is de absolute max niet meer dan 1% inteelttoename per generatie. En daar zitten we al een paar jaar boven in Nederland.’

Maar officiële wetgeving is er niet. Fokker Walter Liebregts stelt dat er geen systeem is dat bepaalt hoeveel nakomelingen een stier maximaal mag krijgen, of wetgeving die verbiedt dat een stier en koe te dicht bij elkaar in de familieboom staan. Juridisch mag er dus veel.

De spermahandel is een vrije markt, en in een vrije markt verkoopt een hitstier nu eenmaal beter dan een onbekende. Liebregts probeert het anders te doen: hij kruist bewust drie rassen om inteelt buiten de deur te houden.

Wat nu?

De grootste melkkoe van allemaal blijkt dus de vader van alle melkkoeien te zijn. Het zaad van stieren brengt namelijk veel geld in het laatje, vooral als het een gewilde stier is die honderdduizenden koeien kunstmatig kan insemineren.

De kans is groot dat alle melk, yoghurt en kaas die je consumeert afkomstig is van koeien die verwant zijn aan elkaar.