Zonder soja zouden de schappen van de supers zowat leeg zijn. Er is sojasaus en sojayoghurt, sojacrackers en sojaolie. En dan zit het ook nog eens verstopt in talloze producten. Een wonderboon is het, bomvol eiwit. Maar op sommige verpakkingen staat iets bijzonders: dat hun soja uit Europa komt. Waarom moeten we dit weten? De Keuringsdienst gaat sojaboontjes doppen.
Wat is soja?
Soja is een peulvrucht afkomstig van de sojaplant. ‘De bonen zitten in een peultje. Je hebt peultjes met twee, drie, en als je heel veel mazzel hebt vier sojabonen,’ legt sojaboer Bart Grobben uit.
En die sojabonen duiken in steeds meer producten op. Het zijn namelijk lang niet alleen sojamelk, -saus of vleesvervangers die soja bevatten. Zelfs hagelslag, cake, mayonaise en kruidenmixen kunnen tegenwoordig een vorm van soja bevatten.
Waar komt al die soja vandaan?
Volgens sojazaadveredelaar Benjamin Laga bevat zo’n 50 procent van alle voedingsproducten in de supermarkt een vorm van soja.
De Europese Unie is na China zelfs de grootste importeur van soja ter wereld. In Nederland alleen importeren we meer dan 8 miljoen ton per jaar. Waar halen we al die soja vandaan?
‘De soja die we importeren komt voornamelijk uit Brazilië, Argentinië en de Verenigde Staten,’ aldus Patrick Bogaart van het Centraal Bureau voor de Statistiek. En daar is niet iedereen even blij mee.
Genetisch gemodificeerde soja
In Noord- en Zuid-Amerika zorgt de teelt voor allerlei problemen: er wordt bos gekapt, de bodem raakt uitgeput en het water vervuilt door het gebruik van bestrijdingsmiddelen.
Het gros van de soja in deze gebieden is genetisch gemodificeerd. Iets dat in Europa niet is toegestaan.
‘Ze modificeren de soja op resistentie tegen insectenvraat tot ongevoeligheid voor onkruidbestrijders,’ legt sojazaadveredelaar Benjamin Laga uit. ‘Hierdoor kunnen ze een stuk makkelijker soja verbouwen.’
Bestand tegen bestrijdingsmiddelen
Door de sojaplant genetisch te modificeren kunnen de sojabonen erg goed tegen één bestrijdingsmiddel die in principe alles doodt: Round-Up, waarvan de belangrijkste werkzame stof glyfosaat is. Door daarmee te sproeien blijft de boon overeind, maar gaat alles eromheen dood. Wat een enorme monocultuur in de hand werkt.
De diversiteit aan insecten, vogels en andere dieren neemt af, mensen worden verdreven en boeren zitten vast aan wurgcontracten. Maar wat houdt het genetische modificeren precies in, en moeten we bang zijn voor al die gemodificeerde gewassen?
De Europese angst voor genetische modificatie
Genetisch gemodificeerde organismen (GMO) zijn dieren of planten waarvan het DNA niet is gewijzigd via natuurlijke vermeerdering en/of recombinatie, maar door het actief sleutelen aan het DNA door het inbrengen van een gewijzigd gen.
De EU vindt het risico om aan het DNA van organismen te sleutelen te groot voor de volksgezond en veiligheid. Ze hanteert daarom een voorzorgsprincipe. Voordat een GMO wordt toegelaten, moet er een zeer strenge veiligheidsbeoordeling plaatsvinden door de EFSA (Europese Autoriteit voor voedselveiligheid).
Regelgeving voor genetisch gemodificeerde gewassen?
Maar belandt al die genetisch gemodificeerde soja dan bij ons in de schappen?
Ondanks strikte EU-regels mogen bepaalde specifieke genetisch gemodificeerde varianten van gewassen – zoals maïs, soja, koolzaad en suikerbiet – geïmporteerd worden, mits ze vooraf zijn goedgekeurd. Maar daarvoor geldt wel een strenge etiketteringsplicht.
Als een product meer dan 0,9% genetisch gemodificeerd materiaal bevat, moet dit verplicht op het etiket staan (bijvoorbeeld: ‘genetisch gemodificeerde sojaboon’).
Vleesvervangerfabrikant Henk Schouten zegt: ‘Als mensen dat op een etiket zien staan, willen ze het niet meer. De meeste producenten kiezen er daarom voor om geen genetisch gemodificeerde soja in hun voedingsmiddelen te verwerken. Alle soja die wij gebruiken is GMO-vrij.’
Soja van Hollandse bodem
De soja voor voedingsmiddelen komt daarom uit andere Europese landen. En er groeit zelfs soja op Hollandse bodem. Maar omdat de sojaplant niet gemaakt is voor het Europese klimaat moest er flink aan gesleuteld worden. Niet met genetische modificatie, maar via veredeling.
Sojazaadveredelaar Benjamin Laga selecteert daarom op opbrengst en samenstelling van het zaad: eiwitgehalte, de juiste oliesamenstelling en resistentie tegen plantziektes.
‘Die rassen worden steeds beter. We zien dat de rassen die we nu verbouwen een hogere opbrengst hebben, meer eiwit bevatten en ook smakelijker zijn dan de rassen die we tien jaar geleden hadden,’ aldus Nederlandse sojaboer Bart Grobben.
Veel vee betekent veel soja
Maar waar blijven die miljoenen tonnen soja dan, die we elk jaar uit Zuid- en Noord-Amerika importeren? In tegenstelling tot wat veel mensen denken, belandt het grootste deel van de soja niet in vleesvervangers. 80 tot 90 procent van de wereldwijde sojaproductie wordt namelijk gebruikt als veevoer voor de productie van vlees, zuivel en eieren.
Slechts zo'n 6% tot 7% van de wereldwijd verbouwde soja wordt direct geconsumeerd door mensen, bijvoorbeeld in tofu, sojamelk of vleesvervangers. En die soja komt over het algemeen van niet genetisch gemodificeerde soja.
‘Europa importeert in totaal 33 miljoen ton sojabonen en sojameel per jaar. Slechts 0,008 procent hiervan is bestemd voor vleesvervangers,’ vertelt vleesvervangerfabrikant Henk Schouten.
Maar mag dat zomaar: Europese koeien, varkens en kippen die genetisch gemodificeerde soja eten? Die belanden immers ook als vlees, zuivel of eieren in onze maag.
Verdraaide regelgeving
Alexander Hissting van de gentechvrije vereniging zegt: ‘GMO-soja mag niet worden verbouwd in Europa, maar het mag wel geïmporteerd worden en als veevoer gebruikt worden.’
Die melk, eieren en vlees op basis van GMO-voer mogen gewoon verkocht worden zonder vermelding van een GMO-label. Zodra het genetisch gemodificeerde gewas in een dierenmaag terechtkomt, hoeft het niet meer te worden vermeld,’ vervolgt Hissting.
En voor soja-olie geldt hetzelfde. Omdat soja-olie standaard geraffineerd wordt, zijn al het DNA en de gemodificeerde genen uit de olie verdwenen. Het kan daarom aan Europese consumenten verkocht worden zonder enige vorm van vermelding.
Restproduct of niet?
Volgens boeren is het zonde om de soja uit Amerika niet te gebruiken. Melkveehouder Floor de Jong stelt: ‘Elke koe eet een paar kilo sojaschroot per dag. Dat is het restproduct van de soja-industrie. Als de olie uit de sojaboon is gehaald, houd je schroot over.’
Volgens Patrick Bogaart van het CBS ligt het iets genuanceerder. ‘De vraag naar veevoer is namelijk dusdanig groot dat sojaschroot één van de hoofdredenen is dat soja op zo’n enorme schaal wordt verbouwd.’ Je kunt het dus niet echt een restproduct noemen.
Je krijgt het indirect toch binnen
Dat betekent dat genetisch gemodificeerde soja via een omweg alsnog op ons bord belandt. Niet in tofu of sojamelk, maar via vlees, melk en eieren van dieren die ermee gevoerd zijn.
De gemiddelde Europeaan consumeert volgens onderzoek van het WNF ruim 60 kilo soja per jaar, waarvan 55 kilogram verborgen zit in de consumptie van dierlijke producten zoals vlees, zuivel, eieren en gekweekte vis.
Meer van Keuringsdienst van waarde weten?
Schrijf in je voor de nieuwsbrief Groener eten & leven. Al duizenden mensen gingen je voor!
